จากการระบาดของเชื้อไวรัสโควิด รัฐบาล จำเป็นต้องสร้างมาตรการป้องกันการระบาดของโรคไวรัส แต่ทั้งนี้ทั้งนั้นมาตรการเหล่านั้นกลับทำให้เกิดการชะงักของเศรษฐกิจ คนจำนวนมากต้องประสบกับวิกฤตขาดรายได้ วิกฤตทางเศรษฐกิจครั้งนี้ได้ชี้ให้เห็นช่องว่างของระบบสวัสดิการในสังคมไทย ถึงแม้ภาครัฐจะมีความพยายามในการชดเชยปัญหาการขาดรายได้ในระยะสั้น แต่นโยบายการชดเชยเหล่านั้นก็ไม่ได้กระจายประโยชน์ทางเศรษฐกิจให้กับผู้ที่เดือดร้อนได้อย่างทั่วถึง ในงานสัมมนาครั้งนี้จึงเชิญชวนมาพูดคุยถึงประเด็นระบบสวัสดิการในไทย ทั้งในเรื่อง ปัญหาช่องโหว่ของนโยบายสวัสดิการชดเชยรายได้ช่วงโควิด แนวทางการพัฒนานโยบายสวัสดิการของรัฐไทย ข้อถกเถียงเรื่องการใช้นโยบายรายได้ขั้นต่ำพื้นฐาน(Universal Basic Income) และประเด็นทางการคลังในการสร้างระบบสวัสดิการ

ช่องโหว่ของนโยบายสวัสดิการชดเชยรายได้ช่วงโควิด โดย รศ.ดร.บุญเลิศ วิเศษปรีชา

จากการที่อาจารย์บุญเลิศได้อยู่ในทีมทำงานวิจัย “คนจนเมืองที่เปลี่ยนไปในสังคมเมืองที่กำลังเปลี่ยนแปลง” และ โครงการวิจัย “ผลกระทบของโควิด-19 ต่อชีวิตของกลุ่มคนไร้บ้านและคนจนเมือง” จึงอยากนำเนื้อหาในงานวิจัยเหล่านี้มาเปิดเผยให้เห็นนัยยะของระบบสวัสดิการคนจน

จากการศึกษาข้อมูลพื้นฐานของคนจนเมืองเหล่านี้พบว่าส่วนมากเป็นกลุ่มคนที่ทำงานนอกระบบ ซึ่งได้รับสวัสดิการไม่ทั่วถึง โดยมีถึง 31% ของกลุ่มศึกษาที่ไม่มีระบบสวัสดิการอะไรเลยรองรับ เมื่อเกิดวิกฤตคนกลุ่มนี้ได้รับผลกระทบอย่างรุนแรง 60% ของคนกลุ่มนี้รายได้หายไปเกือบหมดในช่วงวิกฤต ในขณะที่อีก 31% รายได้ลดลงถึงครึ่งหนึ่ง เมื่อนำมาประมวลเป็นรายได้เฉลี่ยแล้ว ก่อนวิกฤตคนกลุ่มนี้มีรายได้เฉลี่ยอยู่ที่ 13,397 บาทต่อเดือน เมื่อเกิดวิกฤตรายได้ของคนกลุ่มนี้เหลือเพียง 3,906 บาทต่อเดือน รายได้ลดลงประมาณ 70.89%

การเกิดความโกลาหลที่หน้ากระทรวงการคลังจากผู้ที่ไม่ได้รับการชดเชยรายได้สะท้อนให้เห็นว่าภาครัฐเองไม่ได้รู้จักคนจนมากนัก ความพยายามในการสกรีนผู้ที่มีสิทธิที่จะได้รับการชดเชยอย่างเข้มข้นส่งผลให้มีผู้ตกสำรวจเป็นจำนวนมาก โดยช่องเดือนเมษายนมีผู้ลงทะเบียนในการรับเงินสำเร็จเพียง 50% และได้รับเงินชดเชยเพียง 12% ภายหลังที่มีแรงกดดันมากขึ้นจึงลดการพิสูจน์ลงส่งผลให้มีผู้ได้รับเงินชดเชยสูงถึง 85% จากปรากฎการณ์นี้ชี้ให้เห็นว่าภาครัฐไม่เข้าใจเรื่องการสร้างสวัสดิการรองรับความเสี่ยงให้กับภาคประชาชน ปัญหาที่ควรให้น้ำหนักในช่วงวิกฤตเป็นเรื่องแรกคือการต้องเยียวยาผู้ที่ต้องการจริงๆ การใช้ UBI อาจจะตอบโจทย์แก้ปัญหาผู้ที่ต้องการแต่ไม่ได้รับการเยียวยาได้มีประสิทธิภาพที่สุด

ในขณะที่มาตรการผ่อนปรนหนี้สินจากการสำรวจพบว่ามีกลุ่มคนจนเมืองที่ได้ประโยชน์เพียง 33% เท่านั้น รวมถึงมาตรการกู้ฉุกเฉินเองก็ไม่มีประโยชน์ในการช่วยเหลือคนจนได้กว้างขวางบนักเนื่องจากคนจนมีข้อจำกัดในการกู้ การกู้เงินของคนกลุ่มนี้ไม่ได้เกิดขึ้นในระบบทางการ แต่เป็นการกู้นอกระบบจากคนรู้จักมากกว่า

การใช้เครื่องมือดิจิทัลในการจัดการปัญหาที่เกิดจากโควิดก็อาจจะไม่ได้ช่วยลดความเหลื่อมล้ำนัก เนื่องจากผู้มีรายได้น้อย ที่มีอายุมาก และการศึกษาต่ำก็ไม่ได้มีความสามารถในการใช้เครื่องมือเหลานี้ ตัวอย่างที่เกิดขึ้นคือผู้ให้สัมภาษณ์ในงานวิจัยรายหนึ่งไม่ได้รับเงินชดเชยเนื่องจากไม่มีความรู้เรื่องการใช้อีเมลล์(ในการลงทะเบียนเพื่อรับเงินเยียวยาต้องใช้อีเมลล์) จากสถิตินั้นคนจนมีการใช้สมาร์ทโฟนที่มีอินเทอร์เน็ตเพียง 50% เท่านั้น

ในสถานการณ์โควิดที่เกิดขึ้น เพื่อจะดันให้ระบบเศรษฐกิจสังคมไปข้างหน้าต้องทำให้ทุกคนสามารถก้าวไปพร้อมกันได้ อย่างไรก็ดีสังคมอาจจะไม่ได้ช่วยแรงงานนอกระบบให้ฝ่าฟันได้อย่างมีประสิทธิภาพนักเนื่องมาจากการขาดความเข้าใจแรงงานนอกระบบ โจทย์ที่น่าสนใจในการทำวิจัยต่อไปคือ 1.การจัดทำฐานข้อมูลแรงงานนอกระบบ 2.การศึกษาสวัสดิการแรงงานนอกระบบ 3.การจัดทำกองทุนกู้ยืมกลุ่มผู้มีรายได้น้อย 4.พิจารณาข้อจำกัดด้านเทคโนโลยีในการแก้ปัญหาความเหลื่อมล้ำ 5.การเปลี่ยนกรอบการออกนโยบายเพื่อกระตุ้นเศรษฐกิจไปสู่การช่วยเหลือผู้มีความจำเป็น

แนวทางการพัฒนานโยบายสวัสดิการของรัฐไทย โดย ดร.นันท์นัดดา ฤทธิ์มนตรี

จากการที่วิกฤตชี้ให้เห็นถึงช่องว่างของนโยบายสวัสดิการในส่วนนี้จะกลับมาพิจารณาระบบสวัสดิการในไทยเพื่อพยายามหาแนวทางการอุดช่องว่างของระบบสวัสดิการ

ในการจัดทำสวัสดิการนั้นสามารถแบ่งย่อยออกเป็นได้ 3 กรอบที่สำคัญคือ 1.กรอบการจัดทำสวัสดิการเพื่อสร้างการช่วยเหลือกลุ่มเปราะบาง(assistance) โดยจะเน้นการสร้างความช่วยเหลือให้กับกลุ่มด้อยโอกาสทั้งหลาย 2.กรอบการจัดทำสวัสดิการเพื่อป้องกันความเสี่ยงให้กับทั้งสังคม(Prevention) มีเป้าหมายเพื่อให้ทุกคนในสังคมสามารถรองรับความเสี่ยงได้ และ 3.กรอบการจัดทำสวัสดิการเพื่อสร้างการยกระดับ(promotion) เพื่อการสร้างและพัฒนาทุนมนุษย์ให้มีศักยภาพ

ทั้งนี้กรอบการพัฒนานโยบายสวัสดิการของไทยมาจากแนวคิดเรื่องการสงเคราะห์กลุ่มเปราะบาง โดยเน้นแก้ปัญหาเฉพาะหน้าเมื่อเกิดเหตุ ดังนั้นแนวนโยบายสวัสดิการของภาครัฐจึงทำในเชิงตอบเรื่องของการ assistance ออกมาเยอะ ส่งผลให้ระบบการคุ้มครองทางสังคมในไทยมีการแยกขาดกันจากสวัสดิการแต่ละแบบ เนื่องจากถูกผลักดันเพื่อแก้ปัญหาในต่างบริบทต่างวาระ ไม่มีการสร้างกรอบภาพรวมเพื่อทำสวัสดิการอย่างเป็นระบบ ทำให้เกิดช่องว่างของระบบสวัสดิการ และสะท้อนอย่างชัดเจนเมื่อเกิดวิกฤต

โดยช่องว่างที่จะเห็นได้ชัดอย่างเช่น เรื่องของการตกหล่นของผู้ที่ควรจะได้รับสวัสดิการ ในเงินเด็กแรกเกิดมีถึง 30% ที่ไม่ได้รับทั้งที่ควรจะได้รับ ปริมาณเงินที่แจกให้แต่ละรายก็อาจจะไม่เพียงพอสำหรับการใช้ชีวิต รวมถึงแรงงานนอกระบบที่เป็นส่วนที่ระบบสวัสดิการเข้าไม่ถึง จากช่องว่างเหล่านี้ส่งผลให้ระบบสวัสดิการที่เกิดขึ้นยังไม่ดีพอที่จะช่วยให้ทุกคนสามารถอยู่รอดในช่วงวิกฤตได้

ทั้งนี้ภาครัฐ(พม.)มีความพยายามในการเสาะหาช่องว่างเหล่านี้ด้วยการแสวงหาปัญหาที่เกิดขึ้น เช่น ระบบข้อมูลที่มีช่องโหว่ รวมถึงจัดทำข้อเสนอเพื่ออุดช่องโหว่เหล่านั้น นอกจากนี้ยังมีเป้าหมายที่จะขยับจากการทำระบบสวัสดิการแบบ assistance ที่เน้นช่วยเหลือเฉพาะกลุ่มเปราะบาง ไปสู่เป้าหมาย prevention และ promotion มากขึ้น

ในส่วน UBI ภาครัฐ(พม.) เองพยายามผลักดันให้เกิดขึ้น ผ่านโครงการนำร่องในสามจังหวัดชายแดนภาคใต้และพัทยา เพื่อะเป็นกรณีศึกษา โดยหวังว่าจะให้ UBI มาเป็นเครื่องมือหนึ่งที่สำคัญในการอุดช่องโหว่ของระบบสวัสดิการ

ข้อถกเถียงเรื่องการใช้นโยบายรายได้ขั้นต่ำพื้นฐาน(Universal Basic Income) โดย ปราชญ์ ปัญจคุณาธร

นโยบาย UBI คือนโยบาย ที่ให้เงินกับปัจเจกทุกคนโดยไม่มีเงื่อนไขและมีการกำหนดระยะเวลาการให้อย่างชัดเจน ผู้ที่สนับสนุนการทำนโยบาย UBI เนื่องมาจาก 1.ไม่มีค่าใช้จ่ายในการดำเนินการมากนัก 2.ไม่มีผลต่อความรู้สึกว่าคนกลุ่มใดเป็นภาระทางนโยบายเนื่องจากทุคนได้เท่ากันหมด 3.ให้สิทธิเสรีภาพในการตัดสินใจว่าจะนำเงินนั้นไปทำอะไร 4.ส่งผลให้เกิดความเท่าเทียมทางเพศจากการที่ให้ทุกคนไม่ใช่ให้ผ่านครอบครัว 5.ทำให้คนจนมีเครดิตในการกู้เงินมากขึ้นส่งผลให้คนจนได้รับโอกาสมากขึ้น 6.เป็นระบบรองรับความเสี่ยง 7.สร้างผลต่อด้านอื่นๆ เช่น สุขภาพจิตที่ดี คนมีการศึกษา ลดอาชญากรรม ฯลฯ ทั้งนี้ UBI ได้มีการทดลองดำเนินการแล้วในหลายประเทศ ทั้ง อเมริกา เอเชีย ยุโรป และแอฟริกา

ในที่นี้จะมาพิจารณาข้อกังวลที่เกิดขึ้นในการดำเนินนโยบาย UBI ทั้งมิติเศรษฐศาสตร์และทางปรัชญา ทั้งนี้ข้อกังวลบางมิติอาจจะไม่น่ากังวลอย่างที่คิด(เศรษฐศาสตร์) และข้อกังวลบางอย่างควรให้ความสำคัญมากขึ้น(ปรัชญา)

ในทางเศรษฐศาสตร์ข้อกังวลที่สำคัญ(economic concern)มีอยู่ 3 ประการคือ ข้อกังวลเรื่องผลต่อกำลังแรงงาน เงินเฟ้อ และการบริโภค

ในข้อกังวลด้านแรงงานนั้นมีข้อกังวลว่าการใช้ UBI อาจจะทำให้คนขี้เกียจ และอาจจะทำให้แรงงานขาดแคลน โดยข้อกังวลทั้งสองประเด็นเป็นคนละมิติกัน ทั้งนี้จากการศึกษาวิจัยพบว่าข้อกังวลว่าคนขี้เกียจอาจจะไม่เป็นจริงเนื่องจากผู้ที่ได้รับ UBI ถึงแม้จะทำงานน้อยลงแต่เอาเวลาเหล่านั้นไปเลี้ยงลูก หรือเอาเวลาไปเรียนหนังสือ ในขณะที่ข้อกังวลเรื่องการขาดแคลนแรงงานก็ยังไม่มีข้อสรุปที่ชัดเจน

ในข้อกังวลด้านเงินเฟ้อซึ่งจะมีผลให้ผลของ UBI ลดลง(เงินเฟ้อทำให้พลังการซื้อจากการได้รับ UBI ลดลง) และอาจมีผลให้คนเรียกร้อง UBI มากขึ้น ก็ไม่เป็นความจริงเนื่องจากในเชิงทฤษฎีนั้นเงินที่นำมาช้ำ UBI ก็มาจากภาษี ก็ไม่น่าจะส่งผลให้มีปริมาณเงินในตลาดมากจนเกิดเงินเฟ้อ เมื่อมาพิจารณาในงานวิจัยก็ไม่พบว่าการใช้ UBI จะส่งผลให้เกิดเงินเฟ้ออย่างมีนัยยะสำคัญ

และสุดท้ายข้อกังวลเรื่องการนำเงิน UBI ไปบริโภคสินค้าไม่ดีเช่น บุหรี่ เหล้า การพนัน ก็พบว่าไม่เป็นความจริงทั้งในประเทศพัฒนาแล้วและประเทศยังไม่พัฒนา

ในข้อกังวลมิติทางปรัชญา(ethical concern)ในเหตุผลที่ให้ความชอบธรรมในการสนับสนุน UBI ข้อหนึ่งระบุว่า การใช้ UBI ส่งผลให้เกิดอิสระของประชาชนในการใช้จ่าย โดยประชาชนจะมีอิสระในการแลกเปลี่ยนโดยที่รัฐไม่ควรมาตัดสินใจให้ อย่างไรก็ดีมีสินค้าบางประเภทที่ภาครัฐควรเข้ามายับยั้งไม่ให้มีการแลกเปลี่ยนด้วยระบบเงินตรา เช่น สิทธิการเมือง สิทธิในการแสดงความเห็น สิทธิในการเข้าถึงข้อมูล สิทธิเหล่านี้รัฐต้องการันตีไม่ให้มีคนสามารถแลกเปลี่ยนเพื่อให้ได้มาซึ่งอย่างอื่นได้

ประเด็นที่สำคัญเนื่องจากการบังคับใช้ UBI จะนำมาซึ่งการต้องสละสวัสดิการของเดิมทิ้งเพื่อให้มีทรัพยากรเพียงพอมาทำ UBI ทั้งนี้สวัสดิการสาธารณสุขและการศึกษาควรเป็นสวัสดิการที่ภาครัฐต้องบังคับให้ทุกคนมีโดยไม่สามารถแลกเปลี่ยนได้(ไม่ให้ยกเลิกเพื่อนำทรัพยากรไปส่งเสริมการทำ UBI) เนื่องจากหากต้องการให้คนมีประสิทธิภาพในการเลือกสิ่งที่ดีที่สุดให้ตัวเองจำเป็นที่จะให้คนเหล่านั้นต้องสามารถเข้าถึงข้อมูล(การศึกษา)และมีสุขภาพ สติสัมปชัญญะ(สาธารณะสุข)ที่ดี ดังนั้นการทำ UBI โดยการเปลี่ยนหรือยกเลิกสวัสดิการบางอย่างเช่น การศึกษา และสาธารณสุข นั้นไม่ควรทำ ควรที่จะสร้าง UBI ส่งเสริมไปพร้อมกับการคงหรือพัฒนาระบบสวัสดิการด้านการศึกษาและสาธารณสุขไปด้วย

นอกจากนี้ UBI ก็อาจจะไม่ใช่ทางแก้ปัญหาวิกฤตทางการเมืองด้วย เนื่องจากวิกฤตทางการเมืองที่เกิดขึ้นเป็นนอกจากจะเกิดจากความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจแล้วยังเกิดจากสภาวะของความไม่ยุติธรรมของสถานะทางสังคมด้วย ซึ่งอย่างหลังไม่สามารถแก้ปัญหาด้วยการดำเนินนโยบายสร้างความเท่าเทียมทางเศรษฐกิจได้

การคลังของการจัดสวัสดิการ โดย ธนสักก์ เจนมานะ

ในส่วนนี้จะพิจารณาความเป็นไปได้ทางการคลังในการจัดทำนโยบายสวัสดิการโดยเน้นไปที่หนี้สาธารณะและความยุติธรรมทางการคลัง

การเกิดขึ้นของภาวะวิกฤตส่งผลให้ภาครัฐต้องจัดทำนโยบายเพื่อเยียวยาประชาชนที่ประสบภาวะปัญหาทางเศรษฐกิจส่งผลให้ เพดานหนี้สาธารณะสูงขึ้น ทังนี้นัยยะของหนี้สาธารณะที่สูงขึ้นส่งผลสร้างข้อจำกัดทางการคลังในการรังสรรค์นโยบายเนื่องจากต้องจัดสรรเงินส่วนหนึ่งสำหรับการชำระหนี้ ภาระในการชำระหนี้เหล่านี้ใครจะต้องเป็นคนจ่าย

นอกจากนี้รายได้ทางการคลังของภาครัฐเป็นข้อจำกัดที่สำคัญในการพัฒนาระบบสวัสดิการเนื่องมาจาก ประการแรกมีรายได้ต่ำเมื่อเทียบกับระบบเศรษฐกิจโดยคิดเป็นเพียง 17% ของ GDP ประการที่สองสัดส่วนโครงสร้างของรายรับภาครัฐส่วนมากมาจากสัดส่วนภาษีทางอ้อมเยอะซึ่งเป็นอัตราถอยหลัง เมื่อเทียบกับประเทศที่สามารดำเนินนโยบายสวัสดิการได้อย่างครอบคลุมอย่างประเทศยุโรป พบว่ามีรายได้ภาษีเมื่อเทียบกับ GDP ที่สูงกว่า และมีสัดส่วนรายได้ที่มาจากภาษีทรัพย์สินและภาษีบุคคลธรรมดาที่มากกว่าภาษีทางอ้อม

นอกจากนี้เมื่อเจาะไปที่ภาษีรายได้บุคคลธรรมดาของไทยถึงแม้จะมีการวางอัตราที่ก้าวหน้า แต่ในทางปฏิบัติคนที่อยู่ในระบบภาษีรายได้บุคคลธรรมดามีเพียงแค่ 20% ของประชากรเท่านั้น เมื่อเทียบกับประเทศยุโรปอย่างฝรั่งเศสที่สามารถใช้ระบบภาษีได้ผลในการเก็บรายได้ที่มีความก้าวหน้ากว่า กล่าวคือคนรวยต้องจ่ายภาษีในขั้นที่แพงมาก ในขณะที่ประชากรอีกครึ่งหนึ่งอยู่ในระบบภาษีขั้นล่างสุด

นอกจากนี้รายได้ประกันทางสังคมในประเทศไทยก็สร้างข้อจำกัดในการพัฒนาสวัสดิการเนื่องจาก เพดานต่ำ ไม่ครอบคลุม ไม่ก้าวหน้า ส่งผลให้ไม่ช่วยเป็น social safety net ที่ดีพอรวมถึงไม่สร้างการกระจายรายได้

จากทั้งหมดที่กล่าวไปด้านบนจะเห็นได้ว่าปัญหาข้อจำกัดทางการคลังไม่ว่าจะเป็น ดอกเบี้ยจากหนี้สาธารณะที่เพิ่มขึ้น รายรับภาครัฐต่ำ โครงสร้างภาษีที่ไม่ก้าวหน้า รวมไปถึงรายได้จากประกันสังคมที่ไม่ดี สิ่งเหล่านี้คือข้อจำกัดในการสร้างระบบสวัสดิการสังคมที่ครอบคลุม

เมื่อมาพิจารณาในแง่มุมประวัติศาสตร์ ประเทศยุโรปสามารถแก้ปัญหาข้อจำกัดทางการคลัง รายรับภาครัฐสูง โครงสร้างภาษีที่ก้าวหน้า ส่งผลให้สร้างระบบสวัสดิการที่ครอบคลุมได้ เกิดจากการสร้างข้อตกลงทางสังคมผ่านกลไกทางการเมือง เนื่องจากมติทางสังคมในประเทศที่สร้างสวัสดิการยอมรับให้รัฐมีการเก็บภาษีจากคนรวยเพื่อมาช่วยคนจน ดังนั้นการจะสร้างรายรับภาครัฐที่เพียงพอในการพัฒนาระบบสวัสดิการมีประเด็นที่สำคัญสองประเด็นคือ 1.การสร้างสวัสดิการขึ้นกับข้อตกลงทางสังคมซึ่งขึ้นกับเป้าหมายทางการเมือง 2.นอกจากมีการสร้างเป้าหมายทางการเมืองแล้วต้องมีระบบข้อมูลที่สามารถบอกได้ถึงโครงสร้างทรัพย์สินของคนแต่ละกลุ่มในสังคมเพื่อสามารถสร้างระบบภาษีที่เก็บในอัตราก้าวหน้าได้อย่างแท้จริง

สไลด์ประกอบการสัมมนา

ในงานวิจัยของศ.ดร.เอื้อมพร พิชัยสนิธได้นำเสนอเรื่องดัชนีพฤฒิพลัง หรือดัชนีพลังผู้สูงอายุ ซึ่งเป็นดัชนีที่สะท้อนความกระฉับกระเฉง กระปรี้กระเปร่าของผู้สูงอายุ โดยพิจารณาตัวชี้วัดสี่ด้านคือด้านสุขภาพกายภาพ การมีส่วนร่วมในสังคม ความมั่นคงในการใช้ชีวิตและสิ่งแวดล้อมรอบข้างที่เอื้อต่อการสูงอายุอย่างมีคุณภาพ เช่น การอ่านออกเขียนได้ การครอบครองอุปกรณ์ ICT ทั้งหมดนี้เป็นประเด็นหลักที่นำมาพูดคุยกัน สามอันแรกเป็นมิติที่โดดเด่นและอาจมีความแตกต่างกันในแต่ละพื้นที่

ผลการศึกษาค้นพบว่าพลังของผู้สูงอายุลดน้อยลงเมื่อเปรียบเทียบระหว่างปีพ.ศ. 2557 และ 2560 เมื่อนำความเหลื่อมล้ำในด้านพลังผู้สูงอายุเทียบกับความเหลื่อมล้ำด้านอื่น ๆ เช่น ความเหลื่อมล้ำทางรายได้จะมีแนวโน้มไปในทางเดียวกัน ความเหลื่อมล้ำในมิติของพื้นที่ในแต่ละภูมิภาคพบว่าแต่ละภูมิภาคมีความเหลื่อมล้ำต่างกัน ความเหลื่อมล้ำทางเพศระหว่างชาย หญิงพบว่าเพศชายจะมีพลังผู้สูงอายุมากกว่า ความเหลื่อมล้ำในมิติของพื้นที่พบว่าพื้นที่นอกเขตเทศบาลจะมีพลังผู้สูงอายุมากกว่าในเขตเทศบาล ส่วนมิติของการศึกษาผู้ที่สำเร็จการศึกษาอนุปริญญาขึ้นไปจะมีพลังผู้สูงอายุมากกว่าผู้สูงอายุที่สำเร็จการศึกษาน้อยกว่า 1.4 เท่า ในส่วนของผู้ประกอบการธุรกิจส่วนตัวจะมีดัชนีสูงอายุสูงกว่าลูกจ้างในองค์กรเอกชนหรือราชการ และกลุ่มที่ทำงานจะมีพลังผู้สูงอายุมากกว่าคนที่อาศัยเงินบำนาญ เป็นต้น

สำหรับสถานการณ์ความเหลื่อมล้ำด้านดัชนีผู้สูงอายุเมื่อเกิดโควิด 19 นั้น อาจพิจารณาได้ในสองประเด็นคือ 1) เรื่องความเพียงพอในเงินออมที่เก็บสะสมมา เชื่อมโยงไปเรื่องความมั่นคงทางการเงิน ณ ปัจจุบัน ผู้สูงอายุส่วนใหญ่มีเงินออมไม่พอ แสดงให้เห็นว่ายังมีความจำเป็นต้องทำงาน ก่อนที่จะเกิดโควิดสภาพโครงข่ายคุ้มครองทางสังคมเปราะบางมีความอ่อนไหวอยู่แล้ว เมื่อเจอสถานการณ์ต่าง ๆ ก็มีโอกาสได้รับผลกระทบ เพราะไม่มีระบบสวัสดิการหรือโครงข่ายทางสังคมที่เข้มแข็งรองรับ โดยโครงสร้างภาพรวมผู้สูงอายุที่มีรายได้มาจากบุตรมี 36-37%  และผู้สูงอายุที่ได้รายได้มาจากการทำงานมี 34% ดังนั้นในช่วงที่มีการล็อกดาวน์ และหยุดการจ้างงานจึงส่งผลกระทบโดยตรงต่อผู้สูงอายุ สำหรับวิธีการรับมือกับปัญหาเงินออมหรือเบี้ยผู้สูงอายุไม่เพียงพอนั้นในระยะยาวอาจต้องเสริมสร้างความรู้ทางการเงินให้แก่ประชาชนก่อนที่จะเป็นผู้สูงอายุ ส่วนกลุ่มที่กลายเป็นสูงอายุไปแล้วอาจต้องหาทางประคับประคองไป สำหรับผู้สูงอายุปัญหาสำคัญจากการเกิดโควิดจึงเป็นเรื่องของความมั่นคงทางการเงินที่ผู้สูงอายุได้รับผลกระทบมาก

          2) เรื่องโครงสร้างการทำงานที่เอื้อกับผู้สูงอายุ เมื่อผู้สูงอายุมีเงินออมไม่พอก็ต้องออกไปทำงาน แต่ทว่าไม่ใช่ผู้สูงอายุทุกคนที่ได้ทำงาน รัฐต้องจ้างงานให้สอดคล้องกับการเป็นสังคมสูงวัย ควรต้องมีคู่มือ มีการสนับสนุน เป็นประเด็น เป็นเรื่องไปว่าผู้สูงอายุควรมีทักษะในด้านใดบ้าง ซึ่งสิ่งเหล่านี้เป็นสิ่งที่มีความจำเป็นเพราะประเทศไทยเป็นสังคมสูงวัยตั้งแต่ก่อนมีโควิดแล้ว การเกิดโควิดจึงอาจเป็นโอกาสที่จะได้สนทนากันว่าเรื่องใดรัฐบาลควรสนับสนุน ควรมีการสนทนากันระหว่างภาคธุรกิจกับสถาบันการศึกษา เพื่อลดปัญหาการจบไม่ตรงสายกับงานที่ทำ สิ่งที่จบมาไม่ตรงกับความต้องการของตลาด เป็นปัญหาเรื่องการจ้างงานที่ต้องมองเป็นองค์รวม ในตลาดแรงงานขาดแรงงานที่มีทักษะ แต่ก็มีแรงงานที่ไม่มีงาน วัยแรงงาน หรือผู้สูงอายุควรจะพัฒนาทักษะด้านไหน เพื่อตอบโจทย์ตลาดแรงงานให้มากที่สุด

ความเหลื่อมล้ำเป็นเรื่องที่ต่อเนื่องมาตั้งแต่เกิด โต จนแก่แล้วอาจมีเงินเก็บไม่พอ ไม่มีสวัสดิการหรือมาตรการใด ๆ มารองรับ ไม่มีนโยบายที่ปรับตัวได้ ในกรณีของโควิด ขณะนี้รัฐบาลออกมาตรการมาเยียวยากลุ่มเปราะบางซึ่งมีผู้สูงอายุเป็นหนึ่งในกลุ่มนั้น แต่ยังไม่มีนโยบายระยะยาว เพราะรัฐไทยมักให้ความสำคัญกับการแก้ปัญหาเฉพาะหน้า ประเทศไทยควรมองในระยะยาว ไม่ควรมองแยกภาคส่วน มองในองค์รวม ทั้งนี้ผู้สูงอายุได้รับผลกระทบทั้งทางตรง และทางอ้อม จากโควิดเวลาจะแก้ปัญหาหรือเยียวยาผู้สูงอายุก็ควรมองทั้งระบบ

เมื่อกลับมาพิจารณาในดัชนีผู้สูงอายุ ในประเด็นเรื่องของสภาพแวดล้อมนั้น ถ้ากำหนดปัจจัยอื่นคงที่ ผู้สูงอายุที่ติดต่อกับบุตรหลานมีพลังผู้สูงอายุมากกว่า ได้รับบริการสาธารณสุขจากภาครัฐจะมีพลังมากกว่าเอกชน ในส่วนของการมีปฏิสัมพันธ์สะท้อนให้เห็นว่ามีผลต่อพลังผู้สูงอายุ ก่อนที่จะเกิดโรคระบาดมีการถกเถียงกันในเรื่องของการให้ผู้สูงอายุทำงาน เนื่องจากอาจมีปัญหาด้านความคล่องตัวและการเดินทาง แต่โควิดทำให้เห็นว่าการทำงานอยู่กับที่เริ่มไม่เป็นข้อจำกัดแล้วจึงควรส่งเสริมให้ผู้สูงอายุทำงาน เมื่อมีโควิดทำให้ต้องกลับมาพิจารณาประเด็นเหล่านี้ ผู้สูงอายุอาจสานสัมพันธ์ ทำกิจกรรม หาความรู้ผ่านทีวีหรือช่องทางออนไลน์ได้ เพื่อให้ผู้สูงอายุมีปฏิสัมพันธ์กันมากขึ้นและฝึกทักษะด้านต่าง ๆ

ในด้านของความเพียงพอของการจัดสรรงบประมาณนั้น งบประมาณในการดูแลผู้สูงอายุอาจไม่ได้เพียงพอในตอนนี้ ประเทศที่มีระบบสวัสดิการเองก็ยังมีไม่มากพอ ควรเร่งเสริมสร้างความรู้ทางการเงิน ป้องกันก่อนเกิดเหตุ ปัญหาสำคัญสำหรับผู้สูงอายุคือเรื่องของโอกาสที่จะมีปฏิสัมพันธ์กับผู้อื่นและเรื่องสุขภาพ ซึ่งองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นหรือชุมชนจะรู้จักผู้สูงอายุดี สามารถช่วยเสริมกิจกรรมให้ผู้สูงอายุในพื้นที่ได้ ควรให้อำนาจหน้าที่แต่ละท้องถิ่นสามารถออกแบบการดูแลผู้สูงอายุให้เหมาะสม

สำหรับมาตรการในระยะยาว หลายประเทศเป็นสังคมสูงวัยก่อนไทย แต่ไทยมีปัญหาแก่ก่อนที่จะรวย แก่แล้วไม่มีเงินพอ เป็นปัญหาความเหลื่อมล้ำที่เกิดขึ้น ฝังรากมานาน ต้องแก้ไขวัฏจักรการเกิด โต ไปจนถึงแก่ ที่ทั้งจนและขาดโอกาส คนวัยทำงานถ้าไม่มีต้นทุน ไม่มีโครงข่ายสังคมมารองรับตอนนี้ก็จะไม่มีความมั่นคงหรือสวัสดิการที่เพียงพอสำหรับวันข้างหน้า เนื่องจากวัยทำงานต้องดูแลทั้งลูกและพ่อแม่ ระหว่างที่ทำงานแทบไม่มีเงินออมแม้จะมีความรู้ทางการเงินก็อาจทำอะไรไม่ได้ เมื่อแก่ตัวลงก็จะแก่ก่อนรวย ซึ่งเป็นคนกลุ่มใหญ่ ต้องพยายามแก้ไขวงจรวัฏจักรนี้ด้วยการให้โอกาสทางการศึกษา พัฒนาคุณภาพบุคลากร ส่งเสริมการสาธารณสุข จัดให้มีระบบสวัสดิการต่าง ๆ เช่น การลาคลอด เงินเลี้ยงดูบุตร นอกจากนี้การดูแลผู้สูงอายุยังสามารถเป็นอาชีพได้ จึงควรเสริมทักษะการดูแลผู้สูงอายุในด้านต่าง ๆ

การเป็นสังคมสูงวัย เรื่องการเสริมความรู้และทักษะ การวางแผนการเงินในระยะยาว ควรมีการประสานกันในระหว่างภาคส่วนต่าง ๆ บางประเด็นอาจไม่ใช่เรื่องของผู้สูงอายุกลุ่มเดียว แต่เป็นเรื่องของประชากรทุกกลุ่มไม่ใช่กลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง ประเด็นสุดท้ายคือเรื่องระบบภาษีและสวัสดิการที่สมดุล หากต้องการสร้างโครงข่ายทางสังคมที่แข็งแรง เป็นรูปธรรม อยู่บนพื้นฐานความเป็นจริง รายรับต้องมากกว่ารายจ่าย จึงต้องสร้างสำนึกความเป็นพลเมืองในเรื่องของการจ่ายภาษี เพื่อสร้างสวัสดิการ และต้องปรับความสมดุลระหว่างเศรษฐกิจในและนอกระบบ เพื่อวางมาตรการสำหรับสังคมสูงวัยในระยะยาว

คนไร้บ้านและเด็กเปราะบาง

เริ่มต้นนั้นจะเริ่มจากลักษณะประเด็นพื้นฐานของกลุ่มคนไร้บ้านและคนเปราะบาง สำหรับคนไร้บ้านคือกลุ่มคนที่เผชิญภาวะทางปัญหา ลักษณะของการไร้บ้านคือผลลัพธ์ที่เกิดจากปัญหาหลากหลายปัญหาทับถม เช่น ปัญหาทางเศรษฐกิจ ปัญหาทางสังคม ปัญหาครอบครัว เป็นต้น สภาวการณ์ไร้บ้านจึงเป็นเพียงยอดภูเขาน้ำแข็งของสภาวะปัญหาอันหลากหลายที่คนๆหนึ่งต้องประสบ ในขณะที่เด็กเปราะบางหรือเด็กด้อยโอกาสคือกลุ่มที่มีโอกาสที่จะหลุดออกจากระบบการศึกษาขั้นพื้นฐานได้ง่าย ซึ่งเป็นผลมาจากปัญหาต่างๆหลากมิติที่ทับถมเช่นกัน ในเบื้องต้นของงานสัมมนาครั้งนี้คือจะมาสำรวจผลกระทบของโควิดที่มีต่อกลุ่มคนเหล่านี้

ทั้งนี้จากการสำรวจจำนวนคนไร้บ้านเดิมที่ไม่ได้อาศัยอยู่ในสถานพักพิงของภาครัฐมีประมาณ 2700 คน ซึ่งหากรวมกับคนไร้บ้านที่อยู่ในสถานพักพิงภาครัฐจะมีประมาณ 7-8 พันคน โดยจากการเก็บสถิติอายุขัยเฉลี่ยของคนไร้บ้านในสังคมไทยจะอยู่ที่ประมาณ 60 ปีซึ่งต่ำกว่าคนในสังคมปกติที่มีอายุขัยเฉลี่ยที่ประมาณ 75 ปี ทั้งนี้เป็นผลมาจากการที่คนไร้บ้านเหล่านี้มีความเสี่ยงที่จะเสียชีวิตจากโรคติดต่อมากกว่าคนทั่วไปในสังคม

ผลกระทบจากโควิด

การเกิดขึ้นของโรคระบาดโควิด 19 นั้นเป็นปรากฎการณ์ที่มีโอกาสเกิดขึ้นน้อยและมีผลกระทบรุนแรง รัฐบาลในประเทศต่างๆจึงไม่ได้มีการเตรียมการรับมือที่เพียบพร้อมมากนัก การเกิดขึ้นของโควิดส่งผลให้มีจำนวนคนไร้บ้านหน้าใหม่เกิดขึ้นจำนวนมาก เนื่องจากคนจำนวนหนึ่งตกงานและสูญเสียที่อยู่รวมถึงไม่สามารถกลับบ้านได้ ซึ่งคนไร้บ้านหน้าใหม่นี้ไม่ได้มีทักษะในการเอาตัวรอดในปรากฎการณ์ไร้บ้านได้ดีเท่ากับคนไร้บ้านที่เป็นอยู่มานาน(มีความเปราะบางที่หนักกว่า) ถึงแม้ว่ากระบวนการบริจาคและการช่วยเหลือจากคนในสังคมจะส่งผลให้คนไร้บ้านจำนวนมากสามารถเข้าถึงอาหารได้ แต่คนไร้บ้านที่เป็นผู้สูงอายุหรืออยู่อย่างโดดเดี่ยวแยกตัวจากกลุ่มมีโอกาสสูงที่จะเข้าไม่ถึงอาหารเหล่านั้น

มีการคำนวณคาดการณ์สถานการณ์ของการเพิ่มขึ้นของคนไร้บ้านเป็นหลายสถานการณ์ ตั้งแต่หากภาวะเศรษฐกิจหดตัวลงในระดับเลวร้ายน้อยที่สุดประมาณ 3% คนไร้บ้านจะเพิ่มขึ้นประมาณ 22.03% หากเลวร้ายที่สุดเศรษฐกิจหดตัวประมาณ 5.6% จะมีคนไร้บ้านเพิ่มขึ้นประมาณ 30.14% แต่ทั้งนี้ทั้งนั้นตัวเลขการหดตัวทางเศรษฐกิจจากการประเมิณโดยสำนักเศรษฐกิจในที่ต่างๆมีการประเมินความร้ายแรงที่สูงกว่านั้น(เศรษฐกิจหดตัวอย่างน้อย 7%) การหดตัวทางเศรษฐกิจเช่นนี้จะทำให้สถานการณ์ของคนไร้บ้านจะกลับไปสู่สภาวะปกติแบบก่อนหน้านั้นได้ยาก รวมถึงแนวโน้มของการเติบโตของการใช้ automation เข้ามาใช้งานในภาคธุรกิจทำให้แนวโน้มการจ้างงานของแรงงานมีลักษณะที่ยืดหยุ่นระยะสั้นมากขึ้น ซึ่งจะส่งผลให้มีคนว่างงานจำนวนมากขึ้นซึ่งสร้างความเปราะบางต่อความต้านทานต่อปัญหาทางสังคมต่างๆโดยเฉพาะกลุ่มคนที่ไม่มี social safety net คนเหล่านี้มีโอกาสมากที่จะกลายเป็นกลุ่มคนไร้บ้านหน้าใหม่ ดังนั้นคำถามที่สำคัญคือภาครัฐจะมีมาตรการเข้าช่วยเหลือคนกลุ่มนี้ได้อย่างไรบ้าง

นโยบายภาครัฐ

ความช่วยเหลือจากภาครัฐ เมื่อได้ลงพื้นที่ไปสำรวจสภาวะการช่วยเหลือของภาครัฐจะพบปัญหาที่สำคัญจากมาตรการช่วยเหลือกลุ่มคนเปราะบางเหล่านี้จากภาครัฐ คือมาตรการช่วยเหลือเข้าถึงได้ช้ามาก ทั้งที่มีความจำเป็นต่อคนกลุ่มเปราะบางเหล่านี้มาก ทั้งนี้กลุ่มเปราะบางมีอุปสรรค 2 ประการในการเข้าถึงความช่วยเหลือ ประการแรกคือปัญหาเรื่องของทักษะในการใช้เทคโนโลยี ปัญหาประการที่สองคือเรื่องของการไม่มีสิทธิจากการที่ไม่มีบัตรประชาชน โดย 30% ของคนไร้บ้านไม่มีสิทธิในการลงทะเบียน รวมถึงมีเด็กจำนวนมากที่มีปัญหาในการเข้าถึงสิทธิในการได้รับความช่วยเหลือ อุปสรรคเหล่านี้เป็นปัญหาต่อคนที่จนเรื้อรัง(extreme poor)เป็นอย่างมากทำให้เข้าไม่ถึงความช่วยเหลือ

สิ่งสำคัญพื้นฐานอันดับแรกที่ภาครัฐควรจะตระหนักคือ ปัญหาทางเศรษฐกิจที่เกิดขึนซึ่งกระทบต่อคนกลุ่มต่างๆเหล่านี้เป็นผลกระทบจากนโยบายภาครัฐ การช่วยเหลือของภาครัฐนั้นคือการชดเชยผลกระทบจากการที่ภาครัฐสร้างขึ้น การเริ่มต้นที่หลักคิดเช่นนี้ภาครัฐจึงต้องเป็นผู้ดำเนินการเข้าหากลุ่มผู้ที่ต้องได้รับการชดเชย ไม่ใช่การให้คนที่ต้องการรับการชดเชยเข้าหาภาครัฐเพื่อให้ได้รับการชดเชย การชดเชยก็ไม่ควรเป็นการชดเชยที่ระบุกลุ่มที่ต้องได้รับการชดเชยเนื่องจากอาชีพในสังคมมีความซับซ้อนมากขึ้นจึงมีโอกาสที่จะตกหล่นมาก ควรดำเนินในทางกลับกันคือระบุกลุ่มที่ไม่ควรได้และชดเชยให้คนที่เหลือทุกคน ทั้งนี้ระบบข้อมูลของผู้ที่จะต้องได้รับความช่วยเหลือเป็นประเด็นที่สำคัญที่ต้องพัฒนาเพื่อรองรับความซับซ้อนเชิงประชากรดังกล่าว

วิกฤตโควิดที่เกิดขึ้นได้เปิดเผยถึงปัญหาความไม่แน่นอน/ความเปราะบางที่เกิดขึ้นในสังคม กลุ่มคนหาเช้ากินค่ำมีความเสี่ยงในการใช้ชีวิตสูง หากขาดรายได้จะส่งผลให้สูญเสียปัจจัยพื้นฐานอย่างฉับพลัน แต่อย่างไรก็ตามปรากฎการณ์โควิดได้เปิดเผยให้เห็นถึงการช่วยเหลือจากด้านทุนทางสังคม ในชุมชนมีการช่วยเหลือด้านต่างๆต่อกัน ซึ่งรวมถึงการช่วยเหลือให้สามารถลงทะเบียนเพื่อรับสิทธิในการช่วยเหลือจากภาครัฐ และชุมชนรวมถึงองค์กรภาคประชาสังคมมีบทบาทอย่างสำคัญในการระบุกลุ่มผู้เปราะบางที่ต้องได้รับความช่วยเหลืออย่างเร่งด่วน ส่งผลให้มีการดึงทรัพยากรไปช่วยเหลือได้อย่างถูกจุด ทั้งนี้ในชุมชนที่มีรความเข้มแข็งจะมีการจัดสรรทรัพยากรในการช่วยเหลือได้มีประสิทธิภาพที่สูงกว่าชุมชนที่มีความสัมพันธ์ที่หลวมกว่า แต่อย่างไรก็ตามในระยะยาวการช่วยเหลือจากชุมชนภาคประชาสังคมก็มคำถามตามมาว่าจะมีความยั่งยืนมากแค่ไหน

โดยสรุปแล้วในเมื่อเห็นภาพว่ารัฐมีทรัพยากรที่มากแต่ไม่มีข้อมูลและไม่มีประสิทธิภาพในการช่วยเหลือเนื่องจากมีลักษณะที่เทอะทะไม่สามารถตอบสนองต่อความซับซ้อนได้ ในขณะที่ชุมชนและภาคประชาสังคมมีบทบาทสำคัญและสามารถเข้าช่วยเหลือได้ดีกว่าแต่ทรัพยากรอาจไม่มากนัก คำถามที่เกิดขึ้นคือจะจัดตำแหน่งในระบบการช่วยเหลืออย่างไร โดยทั้งนี้ผู้ร่วมสัมมนามองว่าการปรับตำแหน่งให้ภาคประชาสังคมและชุมชนเป็นตัวหลักในการช่วยเหลือโดยให้ภาครัฐเป็นผู้สนับสนุนอาจจะเป็นรูปแบบการช่วยเหลือที่เหมาะสมกว่า

โดย

รศ.ดร.วีระชาติ กิเลนทอง คณบดี คณะการศึกษาปฐมวัย และผู้อำนวยการ สถาบันวิจัยเพื่อการประเมินและออกแบบนโยบาย (RIPED) มหาวิทยาลัยหอการค้าไทย

ดร.ไกรยส ภัทราวาท รองผู้จัดการกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.)

ผศ.ดร.ชญานี ชวะโนทย์

คณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

รศ.ดร. วีระชาติ กิเลนทอง

            เริ่มต้นกับการคำถามที่ว่าโควิดมีปัญหากับเด็กปฐมวัยอย่างไร สำหรับเด็กปฐมวัยนั้นมีการปิดเรียนก่อนโรคระบาด อ.วีระชาติเสนอว่าควรเปิดเทอมและมีวิธีการเปิดเทอมหลายแบบ เช่น เปิดโรงเรียนขนาดเล็กก่อน เนื่องจากกลุ่มเด็กปฐมวัยเป็นกลุ่มที่มีความเสี่ยงต่ำ และโรงเรียนขนาดเล็กเป็นโรงเรียนที่มีจำนวนเด็กนักเรียนน้อย ไม่ได้มีความแออัด ผลกระทบที่เกิดขึ้นอาจเป็นผลกระทบทางอ้อมมากกว่า เช่น ผู้ปกครองอาจขาดรายได้ ผู้ปกครองอาจมีความเครียดสูง อาจส่งผลให้เด็กเครียดได้

            หากเปิดเทอมไม่ได้ในระยะสั้นอาจไม่มีอะไรน่าห่วงในเรื่องของการเรียนรู้ แต่ที่สำคัญคือผู้ปกครองไม่สามารถทำงานได้เต็มที่ เพราะที่ผ่านมาโรงเรียนช่วยให้ทั้งความรู้และแบ่งเบาภาระของผู้ปกครอง ช่วยให้ผู้หญิงสามารถทำงานได้มากขึ้น เมื่อทำงานไม่ได้ก็อาจขาดรายได้ซึ่งอาจส่งผลกระทบทางอ้อมต่อพัฒนาการของเด็กได้ ซึ่งปัญหาระยะยาวนั้นน่าเป็นห่วงและการเรียนออนไลน์อาจไม่สามารถทำได้อย่างมีประสิทธิภาพเพียงพอกับเด็กปฐมวัย เนื่องจากทักษะทางพฤติกรรมเป็นปัจจัยที่สำคัญซึ่งพัฒนาผ่านปฏิสัมพันธ์ในโรงเรียน อย่างไรก็ตามผู้ปกครองควรเลือกได้ว่าจะส่งเด็กไปโรงเรียนได้หรือไม่ ทั้งนี้การเรียนรู้ผ่านช่องทางออนไลน์นั้นส่งผลต่อการพัฒนาทางพฤติกรรมของเด็กปฐมวัยน้อยมาก

            ในส่วนของการเรียนออนไลน์นั้นจากการสำรวจครูส่วนใหญ่มีความกังวลไม่เข้าใจว่าบทบาทของตนต้องทำอย่างไร ผู้ปกครองมองว่าในระยะสั้นอาจไม่มีผลกระทบมาก แต่ในระยะยาวก็มีความกังวลมาก ส่วนในเรื่องของการแจกแทบเลตนั้น ผู้ปกครองมีความต้องการได้เงินสดมากกว่าแทบเลต ที่น่าสนใจคือผลกระทบที่เกิดกับครอบครัวที่อาศัยเงินส่งกลับบ้านเป็นหลักแล้วได้รับเงินน้อยลง ครอบครัวส่วนใหญ่มีสมาชิกที่ไม่สามารถออกไปทำงานได้ และครอบครัวที่ไม่ได้รับค่าจ้าง

             อ.วีระชาติยังเสนอว่าหากเปิดโรงเรียนได้ก็ควรทำ เปิดโรงเรียนโดยมีมาตรการรองรับ ควรให้คนมีโอกาสออกมาทำงาน กระทรวงศึกษาธิการควรจะมีการสุ่มตรวจเด็กประถม มัธยมเพื่อจะเข้าใจความเสี่ยงในโรงเรียน ในการพัฒนาผู้ปกครองก็เป็นสิ่งที่ควรทำ กลุ่มที่ต้องการความช่วยเหลือมากสุดอาจเป็นปู่ย่าตายายที่ต้องดูแลหลาน การส่งเสริมการเรียนรู้ต่าง ๆ ต้องมีการทดลองโครงการกัน

            ในเรื่องของการเปิดโรงเรียนชุมชนควรจะเข้ามาช่วย น่าจะมีสิทธิพิจารณาว่าจะเปิดโรงเรียนหรือไม่มากกว่าหน่วยงานอื่น ต้องตระหนักว่าแต่ละคนมีความเสี่ยงต่างกัน จะใช้นโยบายแบบ one size fit all ไม่ได้ บางกลุ่มยอมรับความเสี่ยงได้ บางกลุ่มรับไม่ได้ ต้องเปิดโรงเรียนโดยคิดเสมอว่าแต่ละกลุ่มยอมรับความเสี่ยงได้ไม่เท่ากัน และต้องให้ผู้ปกครองมีทางเลือก ควรให้ชุมชนหรือท้องถิ่นเป็นผู้เลือก ประเมินความเสี่ยงเป็นกลุ่มไปในการเปิดโรงเรียน

โรงเรียนในชนบทควรเปิดและยืดหยุ่นเรื่องการเปิด โรงเรียนขนาดเล็กและกลางอาจเปิดเดือนมิถุนายน มีการตรวจเชื้อเป็นระยะ แต่ต้องให้ผู้ปกครองเลือกว่าจะส่งลูกไปเรียนหรือไม่ ออกแบบให้เหมาะสมกับคนที่รับความเสี่ยงได้หรือไม่ได้ ต่อให้ประกาศว่าเปิดเทอมแล้วเด็กก็สามารถนั่งเรียนที่บ้านได้ การศึกษาต้องเข้าไปช่วยครอบครัวแบ่งเบาผลกระทบที่จะเกิดกับครอบครัวด้วย ควรระดมทรัพยากรเพื่อใช้ในการเปิดเรียน

ดร.ไกรยส ภัทราวาท

            การปิดเทอมจะยาวนานมากขึ้นเป็นเดือนมีนาคมถึงกรกฎาคม กสศ.ไปทำการสำรวจผลกระทบและความต้องการช่วยเหลือจากโควิด 19 พบว่าผู้ปกครองมีรายได้ลดลง รายจ่ายเพิ่มขึ้น ถูกพักงาน ต้องแบ่งเบาภาระญาติพี่น้อง ถ้าเปิดเทอมก็กลัวว่านักเรียนจะติดเชื้อ หากอยู่ในพื้นที่เสี่ยง อาจไม่มีค่าเทอม ไม่มีค่าอุปกรณ์การเรียน ครูและผู้ปกครองต้องการค่าครองชีพ ค่าอาหาร ค่าของใช้จำเป็นกสศ.จึงจะจัดสรรเงินให้กลุ่มเป้าหมายคือนักเรียนทุนเสมอภาค ระดับชั้นประถามศึกษาปีที่ 1- 6 ประมาณ 500,000 คน จัดสรร 600 บาทต่อคน โดยช่วยเหลือในด้านข้าวสาร ไข่ไก่ ปลากระป๋อง น้ำมันพืช สบู่ และค่าบริหารจัดการสำหรับโรงเรียนซึ่งทั้งหมดนี้เป็นการเยียวยาของกสศ.ในช่วงปิดเทอม

            แต่ถ้าเปิดเทอมแล้วการที่เด็กไม่ได้ไปโรงเรียนจะส่งผลต่อโภชนาการ สุขภาพของนักเรียน และผลกระทบต่อเศรษฐกิจของครอบครัวเด็ก เมื่อพ่อแม่หยุดงานก็ต้องพาลูกกลับบ้านไปด้วย อาจทำให้ลูกไม่ได้กลับมาเรียนจะกระทบต่อโอกาสในการศึกษาของเด็ก เป็นลักษณะที่เกิดกับเด็กในครอบครัวเปราะบาง ก่อนมีโควิดเด็กมีความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาค่อนข้างมาก ช่องว่างทางการเรียนรู้ของเด็กมีมาก หากอยู่บ้านมากขึ้นก็จะเกิดช่องว่างมากขึ้นอีก ต้องมีการปรับปรุงการเรียน การสอนรองรับนักเรียนที่กลับเข้ามาในโรงเรียน นอกจากนี้ยังมีเด็กที่บกพร่องในการเรียนรู้ มีความจำเป็นพิเศษ ครูต้องสนับสนุนกเรียนของเด็กเหล่านี้ ยังมีเรื่องมีต้องคิดพิจารณาอีกหากเด็กต้องเรียนที่บ้าน เด็กจะทานอาหารอย่างไร เด็กที่ยากจนพิเศษจะไม่ได้ทานอาหารเช้า ขาดสารอาหาร ถ้าเด็กเหล่านี้ต้องเรียนออนไลน์จะจัดส่งอาหารให้เด็กเหล่านี้ได้อย่างไร จะมีการจัดการเรื่องอาหารให้เด็กอย่างไร

ในเรื่องของอารมณ์จิตใจ ความเครียด เด็กที่ไม่ได้ไปโรงเรียนเจอเพื่อนจะเครียดได้ ต้องมีการเตรียมประสานงานกับเด็ก และผู้ปกครอง มีผู้เชี่ยวชาญด้านจิตวิทยาเด็กให้ครูคัดกรองหรือหาอาการบ่งชี้เหล่านี้แล้วแก้ปัญหาได้ จำเป็นต้องคุ้มครองเด็กปกป้องไม่ให้สภาพจิตใจแย่ไปกว่านี้ มิฉะนั้นอาจไปสู่ปัญหารุนแรงในอนาคต ท้ายที่สุดเด็กอาจหลุดออกจากระบบการศึกษาได้  

ในเรื่องของการเปิดโรงเรียนนั้น การเปิดเรียนมีหลายแบบ ไม่ควรเป็นแบบเดียวเหมือนกันทั่วประเทศ แต่ละภาคส่วนควรช่วยกันออกแบบ ช่วยกันคิด ให้สอดคล้องกับความต้องการของพื้นที่และมาตรการป้องกันโรค แต่ละพื้นที่แต่ละจังหวัดควรแลกเปลี่ยนกัน การที่โรงเรียนเปิดได้พ่อแม่จะเข้าตลาดแรงงานได้ปกติมากขึ้น ลดผลกระทบโควิดต่อครอบครัวได้มากขึ้น โรงเรียนควรออกแบบการเปิดเรียนให้สอดคล้องกับบริบท การเปิดหรือปิดโรงเรียนนั้นไม่ใช่เรื่องคอขาดบาดตายที่ทำไม่ได้ ทุกเรื่องต้องยืดหยุ่น พร้อมปรับตัวกับความไม่แน่นอน แต่กระทรวงศึกษาควรมีกติกาในการเปิด ปิดโรงเรียน เพราะมันกระทบการรับเข้าเรียนในทุกระดับชั้น

            สำหรับในกลุ่มเด็กเปราะบางครู กับผู้บริหารศึกษาควรไปติดตาม ต้องมีการทำรายงานว่าทำไมเด็กมาหรือไม่มาเรียน ต้องแก้ไขปัญหาเป็นรายกรณี มีการช่วยเหลือเพิ่มเติมเป็นกรณี ๆ ไป โรงเรียนที่อยู่ในพื้นที่เสี่ยงของการระบาดอาจให้เด็กนักเรียนไปเรียนสลับกัน ในเรื่องของอาหารกลางวันนั้นจะต้องจัดสรรให้เด็กเข้าถึงได้รับสารอาหารเหมือนตอนที่เข้ามาเรียน ทั้งนี้ต้องมีความยืดหยุ่นให้โรงเรียนและครูทำงานได้ แก้ปัญหาให้สอดคล้องกับสภาพปัญหาจริง  ทั้งนี้ต้องมีการทำวิจัยเชิงปฏิบัติการเพื่อตอบโจทย์นโยบายที่รวดเร็ว ต้องมีการสร้างมาตรการที่มาจากพื้นที่จริง สถาบันวิจัยต่าง ๆ ต้องมีการร่วมมือกับหน่วยงานหลักของประเทศ เพื่อมาสร้างข้อเสนอเขิงนโยบายตอบโจทย์ได้รวดเร็ว ให้ได้ข้อมูลว่าการเรียนการสอนแบบไหนจะตอบโจทย์ในสถานการณ์เช่นนี้ และควรมีการกระจายอำนาจให้พื้นที่ โรงเรียนควรหาทางออกให้กับเด็กทุกกลุ่ม ซึ่งต้องมีลักษณะยืดหยุ่น เป็นมาตรการที่มีมาตรฐานแต่ปรับตามสภาพจริงได้

โลกของ top 1%

กลุ่มคน top 1% ในประเทศไทยนั้นมีประมาณ 5.2 แสนคนจากจำนวนคนไทยในกำลังแรงงาน 52 ล้านคน แต่ในกลุ่ม top 1% ก็มีความแตกต่างหลากหลายรวมทั้งความเหลื่อมล้ำในกลุ่มอยู่แบ่งเป็นกลุ่มมหาเศรษฐีซึ่งเป็นคนกลุ่มเล็ก(เป็น top 1% ของกลุ่ม top 1%)ซึ่งมีรายได้ส่วนมากมาจากปัจจัยทุน และกลุ่มคนรายได้สูงที่มีรายได้จากส่วนแรงงานมากกว่ากลุ่มก่อนหน้า เช่น ผู้บริหารองค์กรระดับสูง CEO

จะเห็นได้ว่าแม้แต่กลุ่มคนที่รวยที่สุดยังมีความเหลื่อมล้ำภายในกลุ่ม เราจึงต้องย้อนกลับมาพิจารณาดัชนีที่ใช้วัดความเหลื่อมล้ำอย่างดัชนี GINI ซึ่งดัชนี GINI นั้นถึงแม้จะบอกภาพรวมความเหลื่อมล้ำระดับประเทศได้ แต่ไม่สามารถบ่งบอกลักษณะของความเหลื่อมล้ำภายในกลุ่มชนชั้นและระหว่างชนชั้นได้ รวมถึงไม่ได้บอกถึงพลวัตรของความเหลื่อมล้ำที่เกิดขึ้นได้ ซึ่งในปัจจุบันการเติบโตของคนกลุ่มรายได้ที่รวยที่สุด 1-2% แรกนั้นเติบโตอย่างรวดเร็วสร้างความเหลื่อมล้ำที่เกิดขึ้น GINI ไม่ได้ชี้ให้เห็นภาพนี้ได้ชัดเจนนัก ในหลายประเทศจึงมีการสร้างดัชนีมาพิจารณาคนกลุ่มที่รวยที่สุด เช่น การเทียบทรัพย์สินหรือรายได้ของคนที่รวยที่สุด 1% เทียบกับกลุ่มคนที่จนที่สุด 50% แต่อย่างไรก็ตามในการสร้างดัชนีเพื่อลดความเหลื่อมล้ำเหล่านี้ต้องพบอุปสรรคที่สำคัญเนื่องจากการสำรวจรายได้มักจะตกหล่นการสำรวจกลุ่มคนที่รวยที่สุด เนื่องจากอาจจะไม่ให้ความร่วมมือหรือไม่สามารถรายงานสินทรัพย์และรายได้ที่ตัวเองมีทั้งหมดได้ครบ

ประวัติศาสตร์ของ top 1%

เมื่อย้อนกลับมาดูแนวโน้มของความเหลื่อมล้ำและพลวัตรของกลุ่มคนที่รวยที่สุด 1% ตามประวัติศาสตร์แล้วนั้น พบว่าในช่วงก่อนที่จะมีสงครามโลกนั้น ในประเทศยุโรปมีความเหลื่อมล้ำสูงคนกลุ่มที่รวยที่สุด 1% ครอบครองส่วนแบ่งทางเศรษฐกิจถึง 15-20% พอหลังจากสงครามความเหลื่อมล้ำลดลงอย่างมีนัยยะสำคัญ คนที่รวยที่สุด 1% ครอบครองส่วนแบ่งทางเศรษฐกิจลดลงเหลือ 5-10% อย่างไรก็ตามภายหลังจากช่วงศตวรรษที่ 1970 ความเหลื่อมล้ำกลับมาเพิ่มขึ้นใหม่อีกครั้งโดยช่วงก่อนเกิดวิกฤตโควิดคนที่รวยที่สุด 1% ครอบครองส่วนแบ่งทางเศรษฐกิจอยู่ที่ 10-20%

สาเหตุของการเปลี่ยนแปลงของแนวโน้มความเหลื่อมล้ำเป็นผลมาจาก shock หลังสงครามโลกสภาพเศรษฐกิจโลกอยู่ในสภาวะนอกระเบียบที่เคยเป็นมา รัฐบาลจำเป็นต้องเข้ามาฟื้นฟูเศรษฐกิจนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงแนวทางนโยบายภาครัฐให้เข้ามาเก็บภาษีทรัพย์สินของคนรวยเพื่อนำมาเป็นทุนในการฟื้นฟูประเทศ ส่งผลให้ความเหลื่อมล้ำลดลง ในทางตรงกันข้ามนั้นภายหลังศตวรรษ 1970 บทบาทของตลาดและทุนสูงมากขึ้นจากอุดมการณ์ตลาดเสรีตามแนวทาง Neo-Liberalism ทุนมีอิสระเสรีที่จะโยกย้ายไปแสวงหาพื้นที่ที่มีผลตอบแทนที่ดีกว่า ทุนมีอำนาจต่อรองมากขึ้น ทำให้ความเหลื่อมล้ำกลับมาพุ่งสูงขึ้น สิ่งที่น่าขบคิดประการหนึ่งคือวิกฤตโควิดที่เกิดขึ้น จะนำมาสู่การทบทวนของกลุ่มผู้มีอำนาจในการจัดการกับภาวะหนี้สินที่เกิดขึ้น และปฏิบัติกับกลุ่มมวลชนอย่างไร จะสร้างการกระจายรายได้เหมือนอย่างที่เกิดขึ้นหลังสงครามโลกหรือไม่

แนวโน้มความร่ำรวยของกลุ่ม top 1%

ในประเทศไทยนั้นแนวโน้มของรายได้ของกลุ่มรวยที่สุด 1% มีแนวโน้มที่จะเติบโตเร็วกว่ากลุ่มอื่นๆในเศรษฐกิจ เนื่องจากการที่สินทรัพย์ในปัจจุบันให้ผลตอบแทนที่สูงขึ้น(ทั้งจากราคาและปันผล)จากการเปิดเสรีและความยืดหยุ่นในการเคลื่อนย้ายทุน ในปัจจุบันนั้นผลตอบแทนที่เกิดจากปัจจัยทุนนั้นเพิ่มสูงขึ้นในขณะที่ผลตอบแทนที่เกิดจากการทำเกษตรหดตัวลงเล็กน้อย ส่งผลให้ถึงแม้ว่าระบบเศรษฐกิจจะเติบโต แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะได้ประโยชน์ในระดับที่ใกล้เคียงกัน นายทุนสามารถแสวงหากำไรได้สูงขึ้น แต่รายได้ของแรงงานลดลง

จากภาพมูลค่าทรัพย์สินของมหาเศรษฐีที่รวยที่สุด 50 อันดับแรก รวยขึ้นมากกว่า 50% จากในปี 2014-2018

รายได้ของกลุ่มคนรวยส่วนมากมักมาจากทุน จากกราฟสัดส่วนรายได้ที่มาจากแรงงานจะเห็นได้ว่าเมื่อยิ่งรวยขึ้นสัดส่วนรายได้ที่มาจากแรงงานจะลดลง เช่น เส้นสีฟ้าอ่อน(ข้อมูลปี 2001) ในขณะที่คนที่มีรายได้ต่ำสุด 50% มีรายได้จากทุนประมาณ 25-28% กลุ่มคนที่รวยที่สุด top 0.001% มีรายได้จากทุนประมาณ 90% นอกจากนี้แนวโน้มที่มาของรายได้คนรวยมีแนวโน้มจะมาจากทุนมากขึ้นเมื่อเทียบจากปี 2001 2007 และ 2015 ทั้งนี้แนวโน้มที่เกิดขึ้นสะท้อนผลตอบแทนของทรัพย์สินจากมูลค่าและอัตราตอบแทน

จากตารางของการกระจายประโยชน์ของการเตบโตทางเศรษฐกิจนี้ชี้ให้เห็นว่า ในขณะที่ปี 2015-2016 กลุ่มที่รวยที่สุด 10% ได้รับส่วนแบ่งของการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจเกิดกว่า 100% (ไฮไลท์เหลือง)นั่นหมายถึงการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจในช่วงนี้มีแต่คนรวยที่สุด 10% เท่านั้นที่ได้รับประโยชน์ ในขณะที่กลุ่มคนที่เหลืออีก 90% กลับมีรายได้ที่ลดลง(ไฮไลท์สีฟ้าชี้ให้เห็นว่ามีส่วนแบ่งจากการเติบโตติดลบ) สะท้อนให้เห็นว่าการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจนั้นกระจุกตัวอยู่ที่คนกลุ่มเล็กเป็นที่มาถึงการที่คนไม่รู้สึกว่าเศรษฐกิจเติบโตขึ้น รวมถึงการเพิ่มขึ้นของจำนวนคนจน(Absolute Poverty) ในระยะหลังๆของไทย

สาเหตุที่สำคัญที่ทำให้คนกลุ่มที่รวยที่สุดมีการเจริญเติบโตทางรายได้ที่ดีภายใต้ภาพรวมทางเศรษฐกิจที่อาจจะไม่มีการเติบโตอย่างทั่วถึงนักเนื่องมาจาก ประการแรกทุนได้ประโยชน์จากอำนาจรัฐบาล โดยแสวงหากำไรผ่านระบบสัมปทานหรือความคุ้มครองจากภาครัฐ ประการที่สองทุนไทยมีแนวโน้มที่จะย้ายไปลงทุนในต่างประเทศมากขึ้น โดยเฉพาะในพื้นที่ที่มีผลตอบแทนจากทุนที่สูงกว่าในภูมิภาคเอเชีย

ผลกระทบจากโควิด

ในปัจจุบันนั้นเป็นเรื่องยากที่จะฟันธงได้ว่าคนกลุ่มที่รวยที่สุดนี้ได้รับผลกระทบจากโควิดมากน้อยเพียงใดและปรับตัวอย่างไร เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลหรืองานวิจัยที่ใช้เป็นฐานรองรับเรื่องนี้ได้ การวิเคราะห์นั้นจึงมีแนวโน้มมาจากการคาดการณ์เป็นหลัก ทั้งนี้อาจารย์วิเคราะห์ว่ากลุ่มคนรวยนั้นอาจไม่ต้องประสบภาวะวิกฤตที่เกิดขึ้นมากนักเมื่อเทียบกับคนชนชั้นอื่นๆ เนื่องจากประการแรกคนกลุ่มนี้ยังมีทรัพย์สินจำนวนมากที่สามารถนำไปเปลี่ยนเป็นเงินสดเพื่อมาใช้จ่ายในชีวิตประจำวันได้ ประการที่สองผลตอบแทนจากทนก็ยังคงดำเนินต่อไป ถึงแม้ว่าราคาทรัพย์สินจะลดลงบ้าง อย่างไรก็ดีผลกระทบต่อคนกลุ่มนี้ที่เป็นผลมาจากวิกฤตโควิดอาจเกิดขึ้นในระยะยาวจากการที่เศรษฐกิจจะหดตัวลงในอนาคตส่งผลให้ ผลตอบแทนจากทุนจะตกลง

แนวทางในการลดความเหลื่อมล้ำ

จากที่กล่าวมาในส่วนก่อนหน้านั้นจะเห็นได้ว่าหลายๆวิกฤตหรือ shock ที่เกิดขึ้นนั้นจะมีส่วนสำคัญในการสร้างการปรับเปลี่ยนรูปแบบเชิงนโยบายที่ส่งผลให้ภาครัฐมีแนวโน้มดำเนินนโยบายที่ลดความเหลื่อมล้ำลง ในบริบทสังคมไทยนั้นจะต้องติดตามดูต่อไปว่าวิกฤตโควิดที่เกิดขึ้นนั้นจะสร้างผลกระทบส่งผลเป็นแรงกดดันต่อภาครัฐอย่างไรบ้าง โดยเฉพาะเรื่องประเด็นหนี้สาธารณะที่เพิ่มขึ้นอีก 6% ของ GDP ส่งผลให้รัฐต้องพิจารณาแนวทางในการหารายได้เพื่อมาจัดการกับหนี้ที่เกิดขึ้นนี้ (การไม่อุ้มการบินไทยอาจสะท้อนให้เห็นถึงแรงกดดันที่ภาครัฐต้องแบกรับทำให้ไม่สามารถใช้จ่ายเงินโดยที่ไม่จำเป็นได้)

ทั้งนี้เมื่อกลับมาพิจารณาบริบทของรัฐไทย รายได้ของรัฐไทยจากภาษีนั้นมีสัดส่วนต่อรายได้ประชาชาติที่ต่ำเมื่อเทียบกับรัฐอื่นในยุโรป กล่าวคือรัฐไทยมีรายได้ประมาณ 15-20% ของ GDP ในขณะที่รัฐในประเทศยุโรปมีรายได้อย่างต่ำ 40% ของ GDP แสดงให้เห็นว่ารัฐไทยมีการเตรียทรัพยากรในการรับมือวิกฤตที่จะเกิดขึ้นต่ำกว่าประเทศอื่น การเก็บภาษีจากทรัพย์สินคือหนทางหนึ่งที่จะมีรายได้เพิ่มขึ้น ทั้งนี้บริบทของ shock ที่เกิดขึ้นจะเป็นแรงกดดันที่ดีให้ภาครัฐปรับทิศทางจากเดิมที่ไม่กล้าเก็บภาษีจากกลุ่มคนรวยเนื่องจากกลัวเป็นการลดการลงทุน ให้ภาครัฐจำเป็นต้องแสวงหารายได้ที่ไม่ส่งผลให้ GDP ลดมากนัก ซึ่งการเก็บภาษีทรัพย์สินซึ่งมีการกระจุกตัวอยู่ที่คนกลุ่มที่รวยที่สุดนี้คือทางเลือกที่จำเป็น

ทางผู้เสวนาได้เสนอให้ภาครัฐดำเนินการเก็บภาษีทรัพย์สินเพื่อรับมือกับโควิดภายใต้ชื่อว่า Covid Property Tax โดยเก็บในอัตราก้าวหน้าในกลุ่ม top 1% ซึ่งจากการลองคำนวณดูคร่าวๆ จะทำให้ภาครัฐมีรายได้ 0.62% ของ GDP ในแต่ละปี ซึ่งจะเป็นทางออกหนึ่งในการหาเงินมาจ่ายหนี้พร้อมกับลดความเหลื่อมล้ำไปด้วยในตัว

ประวัติศาสตร์การสวัสดิการในประเทศไทย โดย ดร.ภาคภูมิ แสงกนกกุล

ตามข้อค้นพบในบริบทประวัติศาสตร์รัฐไทยถูกนิยามว่าเป็น weak state ในเรื่องบทบาทด้านสวัสดิการเนื่องมาจากการที่รัฐมีข้อจำกัดด้านทรัพยากรไม่สามารถกระจายทรัพยากรและอำนาจในการปกครองดูแลได้ครบถ้วน เมื่อจัดสรรทรัพยากรเป็นสวัสดิการให้คนกลุ่มน้อยแล้วก็ไม่เหลือสวัสดิการจะจัดสรรให้คนกลุ่มใหญ่ ดังนั้นสังคมไทยปรับตัวสร้างระบบการกุศลขึ้นมาเป็นสวัสดิการชั้นที่สองรองรับผู้ที่ตกหล่นไม่ได้สวัสดิการภาครัฐ นอกเหนือจากกลุ่มการกุศลแล้วสังคมไทยยังมีสถาบันครอบครัว(และชุมชน)เป็นสวัสดิการรองรับเป็นชั้นที่สามสำหรับผู้ที่ไม่ได้รับประโยชน์จากสวัสดิการสองประเภทก่อนหน้า

อย่างไรก็ดีเมื่อระบบเศรษฐกิจพัฒนามากขึ้นเข้าสู่สังคมอุตสาหกรรม ครอบครัวและชุมชนไม่มีศักยภาพเพียงพอที่จะวางตัวเป็นสถาบันสวัสดิการรองรับลำดับสุดท้าย เนื่องมาจากลักษณะของความเป็นปัจเจกที่สูงขึ้น ครอบครัวมีขนาดเล็กลง ประกอบกับบริบททางการเมืองเศรษฐกิจโลกหลัง 1980 รัฐต้องลดบทบาทในการให้สวัสดิการลง และต้องปล่อยให้เอกชนเข้ามามีบทบาทมากขึ้น ผ่านการสร้างสถาบันอย่างกองทุนประกันสังคม

ภายหลังการเกิดวิกฤตในปี 1997 ส่งผลให้บริษัทปิดตัวแรงงานถูกเลิกจ้างงาน กองทุนประกันสังคมไม่สามารถแบกรับสภาวะวิกฤตแรงงานได้ ประกอบกับสถาบันครอบครัวและชุมชนไม่เข้มแข็งเพียงพอจะรองรับกลุ่มคนที่ได้รับผลกระทบเหล่านี้ได้ ในหลายประเทศจึงกลับมาให้ความสำคัญในสิทธิสวัสดิการมากขึ้น ให้รัฐเข้าไปช่วยจัดสรรสวัสดิการให้กับภาคประชาชนโดยหาแหล่งทุนจากระบบภาษี แต่ในประเทศไทยนั้นมีทิศทางที่ต่างออกไปกล่าวคือทุกครั้งที่มีรัฐประหารการจัดสวัสดิการภาครัฐจะย้อนกลับไปใช้ระบบการจัดสรรแบบ authoritarian ซึ่งจัดสรรให้เฉพาะคนกลุ่มน้อย

สวัสดิการที่ควรเป็นในช่วงวิกฤตโควิด 19 โดย ดร.ภาคภูมิ แสงกนกกุล

ในหลักคิดเบื้องต้นหากจะออกแบบสวัสดิการต้องวางเป้าหมายเพื่อ “ทำให้สวัสดิการสังคมไม่แย่ลงมากนักโดยไม่ติดโรค และต้องพยุงเศรษฐกิจไม่ให้ตกต่ำมากเกินไป” เมื่อได้เป้าหมายก็ต้องมาพิจารณาเครื่องมีในการจัดสรรสวัสดิการนั้นๆ ควรให้เป็นเงินหรือสิ่งของ การให้เป็นเงินสภาพคล่องสูง แต่ผลที่ตามมาอาจจะทำให้เกิดเงินเฟ้อหากอัดฉีดมากเกินไป นอกจากนี้ให้เป็นเงินอาจจะไม่มีประโยชน์มากนักถ้ากลไกตลาดไม่ทำงานในช่วงวิกฤต ในขณะที่การให้ของอาจจะยากที่จะตรงความต้องการ แต่ในพื้นฐานรัฐอาจจะต้องให้แบบผสม เช่น ช่วยเหลือค่าใช้จ่าย น้ำ ไฟฟ้า หรือเครดิตออนไลน์

นอกจากนี้ต้องมาพิจารณาเป้าหมายที่เราจะให้ว่าควรเจาะจงเฉพาะกลุ่ม ซึ่งวิธีนี้จะใช้ได้อย่างมีประสิทธิภาพก็ต่อเมื่อมีข้อมูลติดตามและมั่นใจว่าสภาวะที่เกิดขึ้นนั้นมีผลกระทบในพื้นที่จำกัดการให้จะสามารถแก้ไขปัญหาได้อย่างดี หรือจะให้แบบถ้วนหน้าซึ่งแต่ละคนก็จะได้น้อยลงไป แต่เหมาะสมกับสภาวะที่เกิดขึ้นเป็นวงกว้างและต้องรีบดำเนินการเร่งด่วนในการเยียวยา ซึ่งเหมาะกับสภาวะสภาพปัจจุบันมากกว่า

ส่วนมาตรการในการพยุงสังคมจะแบ่งออกเป็น ระยะสั้น(ช่วงคุมการแพร่กระจายยังไม่ได้) ระยะกลาง(ช่วงคุมการแพร่กระจายได้แล้วแต่ยังไม่มีวัคซีน) ระยะยาว(ช่วงฟื้นฟูเศรษฐกิจ) ในระยะสั้นมุ่งเป้าหมายไปที่การให้ความสำคัญสุขภาพมากกว่าเศรษฐกิจการสวัสดิการเน้นป้องกันโรคอุปกรณ์ป้องกันโรคต้องไม่ให้ขาด แต่ปัญหาที่ผ่านมาคือรัฐไทยเตรียมพร้อมได้ช้า และการสื่อสารสู่ประชาชนมีปัญหา ในระยะกลางต้องรับมือหากเกิดการระบาดระลอก / ผ่อนคลายให้ธุรกิจบางส่วนเปิดได้แต่ต้องมีมาตรฐานในการอนุญาตให้เปิด สร้างระบบการกระจายวัคซีนป้องกันตลาดมืด ในระยะยาวเมื่อสังคมมีภูมิคุ้มกันโรคแล้วต้องเข้ามากระตุ้นเศรษฐกิจในหลายอุตสาหกรรมที่ได้รับผลกระทบหนัก เข้ามาจัดการความเหลื่อมล้ำเนื่องจากกลุ่มรวยสุดกับกลุ่มจนสุดได้รับผลกระทบทำให้มีสถานะที่ต่างกันมากขึ้น

ส่วนในเรื่องที่การเกิดขึ้นของ platform economy นั้นส่งผลกระทบต่อระบบสวัสดิการกล่าวคือ ทำให้ลักษณะการจ้างงานเปลี่ยนไป มีแรงงานที่ตกหล่นจากระบบกองทุนประกันสังคมจำนวนมากเนื่องจากถูกนิยามว่าเป็น self-employed ซึ่งไม่มีประกันสังคมกับคนกลุ่มนี้ โดยช่วงวิกฤตที่แรงงานต้องออกจากระบบงานปกติจะหันไปประกอบอาชีพใน platform economy มากขึ้น ระบบสวัสดิการเพื่อคนกลุ่มนี้จึงต้องกลับมาพิจารณาใหม่อีกครั้ง โดยข้อเสนอในต่างประเทศมีการสร้างกองทุนประกันสังคมที่มีหลากหลายกองทุนส่งผลให้ครอบคลุมลักษณะของแรงงาน platform economy

ในเรื่องของ UBI (Universal Basic Income) เหมาะสมจะใช้เป็นนโยบายที่สำคัญในการรองรับสวัสดิการประชาชนไหมหลังการเกิดโควิด 19 วิทยากรมองว่าหากมีการสร้าง UBI จะส่งผลให้สวัสดิการและนโยบายอื่นๆถูกสนับสนุนน้อยลง การดำเนินนโยบายตามต่างประเทศโดยไม่มีการแก้ไขโครงสร้างสถาบันทางสังคม กลายเป็นรัฐสวัสดิการโดยที่ไม่มีสิทธิเสรีภาพที่เท่าเทียมกันจะเป็นไปได้ยากที่จะสร้างผลลัพธ์ในทิศทางเดียวกับประเทศต้นแบบ รัฐสวัสดิการเป็นมากกว่านโยบายจะต้องมีการสร้างความสัมพันธ์ระหว่างรัฐกับประชาชนที่เหมาะสมด้วย

ความเหลื่อมล้ำไทย 2531 – 2560 โดย ผศ.ดร.เฉลิมพงษ์ คงเจริญ

      ผศ.ดร.เฉลิมพงษ์ คงเจริญ ได้นำเสนอการศึกษาความเหลื่อมล้ำไทยในปี 2531 – 2560 โดยอาศัยข้อมูลการสำรวจเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน (Socio-Economic Survey: SES) ในการศึกษาเรื่องความเหลื่อมล้ำที่ผ่านมาจะเน้นในมิติเรื่องรายได้ แต่มิติอื่น ๆ เช่น การศึกษา สาธารณสุข ทรัพย์สินมักจะพิจารณาแยกกันในการศึกษานี้จะพิจารณาความเหลื่อมล้ำทั้งหกมติได้แก่ รายได้ การศึกษา การสาธารณสุข สินค้าคงทน ทรัพย์สินทางการเงิน และเทคโนโลยี

โดยมิติด้านรายได้นั้น ความเหลื่อมล้ำมีแนวโน้มค่อนข้างสูง แต่ในช่วงปี 2530 ความเหลื่อมล้ำมีแนวโน้มลดลง โดยขึ้นมาเล็กน้อยในปี 2547- 2549 จนในช่วงปี 2560 ความเหลื่อมล้ำมีเกณฑ์เพิ่มขึ้นในปี เช่นเดียวกับในปี 2562 ที่เพิ่มสูงขึ้น เมื่อเทียบกันในแต่ละภูมิภาค จะพบว่าภาคตะวันออกเฉียงเหนือและภาคเหนือมีความแตกต่างกับภาคอื่น ทิศทางของความเหลื่อมล้ำมีแนวโน้มสูงขึ้นในสองภาคนี้ อย่างไรก็ตามภาคอื่นๆ ก็มีความเหลื่อมล้ำทางรายได้เพิ่มขึ้นเช่นกัน

ด้านความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา พบว่าในสามทศวรรษที่ผ่านมาไม่ค่อยมีความแตกต่างกันมากนัก ในภาพรวม ไม่ได้ดีขึ้นเท่าไหร่ ส่วนในภูมิภาค ภาคเหนือมีความเหลื่อมล้ำมากกว่าภาคอื่น ๆ

สำหรับด้านสาธารณสุข แม้ประเทศไทยจะมีระบบประกันสุขภาพถ้วนหน้า แต่เมื่อพิจารณาจากข้อมูล SES จะพบว่าการที่มีสิทธิแตกต่างกันระหว่างสิทธิข้าราชการ ประกันสังคมและประกันสุขภาพถ้วนหน้า ส่งผลให้มีความแตกต่างกันในสิทธิทั้งสาม โดยประกันสุขภาพถ้วนหน้าได้งบโดยเฉลี่ยน้อยที่สุด  และความเหลื่อมล้ำทางค่าใช่จ่ายด้านสาธารณสุขยังถือว่าสูงกว่าด้านรายได้ ในภูมิภาคอื่นๆ ที่ไม่ใช่กทม.มีความเหลื่อมล้ำสูง

ในส่วนของสินค้าคงทนที่ครัวเรือนมี เช่น รถยนต์ เครื่องปรับอากาศ นำมาสร้างเป็นดัชนีสินค้าคงทน โดยในปี2531 มีความแตกต่างสูงระหว่างคนที่มีสินค้ากับคนทีไม่มี หลังวิกฤตปี 40 อาจมีความแตกต่างสูง แต่หลังจากปรับตัวจากวิกฤตได้ ความเหลื่อมล้ำด้านนี้ก็เริ่มคงที่ ลดลงเล็กน้อย และไม่ค่อยมีความเปลี่ยนแปลงนัก

ความเหลื่อมล้ำด้านสินทรัพย์ทางการเงินที่ครัวเรือนมีนั้นเริ่มเก็บข้อมูลในปี 2549 มีความเหลื่อมล้ำสูง ในขณะเดียวกันในช่วงปี 2549 -2554 ความเหลื้อมล้ำลดลงมาเล็กน้อยไม่ได้ต่างจากเดิม และมีทิศทางลดลง โดยหลังปี 2560 ก็มีความเหลื่อมล้ำสูงขึ้น

และด้านสุดท้ายด้านเทคโนโลยีซึ่งทำให้คนมีรายได้ต่างกัน ความเหลื่อมล้ำของการเป็นเจ้าของเทคโนโลยีมีค่อนข้างสูง ในช่วงสองปีท้ายก็ยิ่งปรับตัวสูงขึ้น  ความเหลื่อมล้ำอาจลดลงโดยเฉลี่ยแต่ช่วงปีท้ายๆ ปรับตัวเพิ่มสูงขึ้น กล่าวโดยสรุปคือภาพรวมความเหลื่อมล้ำในหกมิติ ความเหลื่อมล้ำมีการปรับลดลง แต่ปีท้าย ๆ กลับเพิ่มสูงขึ้นในทุกมิติ และทุกภูมิภาค

ความเหลื่อมล้ำด้านทรัพย์สินและเทคโนโลยีมีสูงกว่าด้านรายได้ ด้านการศึกษาจะต่ำกว่ารายได้ โดยสองสามปีหลังมีแนวโน้มไม่ค่อยดีนัก .ความเหลื่อมล้ำแย่ลงแม่รัฐบาลจะพยายามออกนโยบายลดความเหลื่อมล้ำมาโดยตลอด มิติที่เป็นปัญหามากคือด้านทรัพย์สิน เทคโนโลยี และรายได้จากการทำงาน

เมื่อโควิด 19 มาเจอความเหลื่อมล้ำ โดย ผศ.ดร.เฉลิมพงษ์ คงเจริญ

จากสถานการณ์การระบาดของโควิด 19 ส่งผลให้กลุ่มคนบางกลุ่มที่มีความเหลื่อมล้ำทางสังคมและเศรษฐกิจมีความเสี่ยงทางด้านการเงินและสุขภาพที่แตกต่ากัน โดยผศ.ดร.เฉลิงพงษ์ได้เสนอ 4 ประเด็นชวนคิดได้แก่

1. ด้านสาธารณสุข ในประเทศจีน มีการเก็บข้อมูลว่าต้องติดเชื้ออย่างไรคนจะเสียชีวิต ผลการสำรวจพบว่าต้องมีปัญหาสุขภาพบางอย่างก่อนทีจะเสี่ยงทำให้เสียชีวิตมากกว่ากลุ่มอื่น เมื่อลองพิจารณาว่าในประเทศไทยใครมีปัญหาเรื่องพวกนี้จะพบว่าในคนกลุ่มรายได้ต่ำจะมีโอกาสเสียชีวิตจากโควิดมากกว่า เนื่องจากป่วยจากโรคเบาหวาน ความดันมากกว่า ในขณะที่ทรัพยาการทางการแพทย์กระจายตัวอยู่ในกทม.และปริมณฑล
2. ด้านการทำงาน ท่ามกลางโควิดคนจำนวนหนึ่งต้องทำงานที่บ้าน แต่มีเพียงร้อยละ20 ของงานในเมืองไทยที่สามารถทำงานจากที่บ้านได้ คนจำนวนมากจึงไม่สามารถทำงานได้ ส่วนคนที่ทำงานได้บางคนก็ทำงานท่ามกลางความเสี่ยง เช่น บุคลากรทางการแพทย์ พนักงานจนส่งสาธารณะ คนส่งของ งานที่สามารถทำที่บ้านได้นั้นกลุ่มที่จนที่สุดสามารถทำได้แค่ร้อยละ 10 ในขณะที่คนรวยที่สุดสามารถทำงานที่บ้านได้ร้อยละ 37 จึงมีความเหลื่อมล้ำสูงระหว่างกันสูง นอกจากนี้ยังมีข้อสังเกตว่างานที่ต้องเสี่ยงออกไปทำข้างนอกผลตอบแทนจะน้อย ในขณะที่คนทำงานที่บ้านได้มีรายได้สูงกว่า โจทย์คือสำหรับคนที่ต้องเสี่ยงออกไปทำงานข้างนอกเราจะบรรเทาผลกระทบของเขาได้อย่างไร สาขาที่ทำงานที่บ้านไม่ได้ เช่น อุตสาหกรรมก่อสร้าง โรงแรม ขนส่ง กลุ่มคนพวกนี้ได้รับผลกระทบสูง ในขณะเดียวกันสาขาเหล่านี้มีโอกาสหดตัวค่อนข้างสูง โควิดจึงสร้างความเหลื่อมล้ำระหว่างคนที่ทำงานที่บ้านได้กับที่ทำงานที่บ้านไม่ได้
3. การศึกษา  ในเรื่องของการศึกษานั้นหลายประเทศเลือกผลักดันการศึกษาแบบออนไลน์  แต่ทว่าเด็กไทยส่วนใหญ่ไม่พร้อมในการเรียนออนไลน์  ไม่สามารถเข้าถึงอินเตอร์เน็ตและไม่มีคอมพิวเตอร์ส่วนตัว มีความเหลื่อมล้ำของทรัพยากรสูงหากมีการเรียนออนไลน์เต็มรูปแบบ
4. ในส่วนของความเหลื่อมล้ำด้านทรัพย์สินก่อนโควิดมีความเหลื่อมล้ำสูง ผศ.ดร.เฉลิมพงษ์จึงสำรวจดูว่าหากครัวเรือนตกงาน จะสามารถใช้ทรัพย์สินที่มีอยู่ได้กี่เดือน ผลปรากฏว่ากลุ่มคนที่จนที่สุดมีเพียงร้อยละ 33 ที่สามารถยังชีพอยู่ได้ 3 เดือน ในขณะที่คนรวยมีจำนวนมากกว่าครึ่งที่สามารถยังชีพอยู่ได้จากทรัพย์สนที่ตนมี หากพิจารณาว่าต้องยังชีพ 6 เดือนคนจนที่สุดจะสามารถยังชีพอยู่ได้เพียงร้อยละ20 ในขณะที่คนรวย 1 ใน3  จะสามารถยังชีพอยู่ได้หกเดือนด้วยทรัพย์สินที่มี ซึ่งสอดคล้องกับเรื่องที่ว่าคนไทยขาดความรู้ทางการเงิน

ดังนั้นความเหลื่อมล้ำในภาพใหญ่เมื่อเจอโควิดจึงจะแย่ลงอย่างยิ่ง คนที่ได้รับผลกระทบมากที่สุดคือกลุ่มที่มีรายได้น้อย ในการแก้ปัญหาอาจใช้การพยุงตัวธุรกิจและแรงงานไปพร้อม ๆ กัน โดยรัฐบาลกระตุ้นเศรษฐกิจผ่านการใช้จ่าย หลังโควิดจบลงอย่างน้อยคนได้ทำงานที่บริษัทเดิม ได้ทำงานที่เดิม เป็นแนวทางที่ฝรั่งเศสใช้ ส่วนอีกวิธีคือการให้คนได้รับผลกระทบได้ใช้จ่ายโดยตรง แต่จะกระทบความสัมพันธ์ระหว่างลูกจ้างนายจ้าง ดังที่สหรัฐอเมริกาและไทยเลือกใช้ ซึ่งการแก้ปัญหาด้วยวิธีนี้เมื่อโควิดหยุดระบาดจะมีปัญหาเรื่องของการจ้างคนกลับเข้าไปทำงาน นอกจากนี้ยังมีประเด็นชวนคิดในเรื่องของปัญหาความล่าช้าไม่ทั่วถึงของการจ่ายเงินเยียวยาว่าจะจัดการอย่างไร อาจต้องใช้เวลาเป็นประเด็นที่ต้องคิดว่าจัดการอย่างไรให้ดีขึ้น ประเด็นอื่น ๆ ที่ต้องคิดถึงก็คือระบบสาธารณสุขที่เพียงพอ คนสามารถไปต่อได้ ตั้งเป้าช่วยเหลือให้ถูกกลุ่ม ประเด็นเรื่องUniversal Basic Income (UBI) รวมถึงกลยุทธ์ในการใช้นโยบายการเงินการคลัง และหากจะหาเงินมาชดเชยการขาดทุนจะมีระบบภาษีที่ยุติธรรมอย่างไรในอนาคต

ตัวแทนจากเอสเอ็มอี โดย สรวิศ อิสระโคตร

เสียงจากตัวแทนของเจ้าของกิจการเอสเอ็มอีจะมาเล่าประเด็นที่สำคัญ 2 ประเด็นคือ วิธีการปรับตัวของกิจการภายใต้ภาวะวิกฤต และทัศนะต่อการช่วยเหลือของภาครัฐ ในประเด็นแรกกิจการของวิทยากรนั้นต้องพบกับสภาวะการขาดแคลนรายได้เนื่องจากอัตราการสั่งซื้อสินค้าของบริษัทลดลงถึง 50% ส่งผลให้กระบวนการผลิตต้องลดลง อย่างไรก็ดีทางออกในการปรับตัวโดยไม่ปลดคนงานของวิทยากรนั้นมีการปรับงานที่แรงงานทำชั่วคราว จากส่วนการผลิตไปสู่การบำรุงรักษาสถานประกอบการเพื่อรอสถานการณ์ที่ดีขึ้น ทั้งนี้สถานการณ์คู่ค้าในประเทศจีนเริ่มดีขึ้นบ้างส่งผลให้ทางบริษัทเริ่มเห็นโอกาสอันดีในอนาคตอันใกล้

ส่วนเรื่องของนโยบายเยียวยาจากภาครัฐ ผู้ประกอบการมองว่ายังไม่ตอบสนองต่อปัญหาได้ตรงจุดมากนัก ประการแรกการเลื่อนจ่ายภาษีมูลค่าเพิ่มและนโยบายการหักค่าใช้จ่ายส่วนค่าจ้างได้ 3 เท่านั้นไม่ตรงจุดเนื่องจากกิจการไม่มีรายได้ที่จะเสียภาษีอยู่แล้ว ประการที่สองรัฐออกมาตรการช่วยเหลือช้าไปไม่สามารถช่วยธุรกิจในช่วงเวลาที่เลวร้ายที่สุดได้ทัน ทั้งนี้วิทยากรเห็นว่านโยบายที่ควรจะใช้ได้แก่การสนับสนุนด้วย soft loan

การถกเถียงในวงการนโยบายเศรษฐกิจมหภาคอเมริกา โดย ดร.สิร นุกูลกิจ

ในส่วนนโยบายการพยุงเศรษฐกิจของอเมริกานั้น จากการทำข้อมูลของวิทยากร พบว่ารัฐบาลอเมริกาได้ดำเนินนโยบายขาดดุลการคลังประมาณ 2 ล้านล้านเหรียญสหรัฐเพื่อพยุงเศรษฐกิจ ทั้งนี้สัดส่วนรายจ่ายที่มุ่งเป้าเป็นเงินโอนรายหัว(ให้กับคนที่มีรายได้ต่ำกว่า 1 แสนเหรียญสหรัฐต่อปี คนละ 1,200 เหรียญสหรัฐ)ใช้จ่ายประมาณ 6 แสนล้านเหรียญสหรัฐ รายจ่ายที่มุ่งเป้าไปที่บริษัทขนาดใหญ่อยู่ที่ประมาณ 5 แสนล้านเหรียญสหรัฐ ในขณะที่รายจ่ายที่มุ่งสนับสนุนธุรกิจขนาดกลางและขนาดย่อมนั้นอยู่ที่ประมาณ 3.8 แสนล้านเหรียญสหรัฐ การที่รัฐบาลใช้จ่ายสนับสนุนบริษัทใหญ่จำนวนมากกว่าบริษัทขนาดกลางและขนาดเล็กทำให้เป็นประเด็นถกเถียงที่ร้อนแรง

ทั้งนี้ในวงการวิชาการเศรษฐศาสตร์ของอเมริกานั้น ก่อนที่จะเกิดวิกฤตโควิด 19 ขึ้นแนวโน้มของนักวิชาการด้านการเงินจะให้ความสำคัญกับการควบคุมเงินเฟ้อ(Inflation Targeting) โดยธนาคารกลางจะออกนโยบายที่ถ่วงดุลย์นโยบายการคลังป้องกันไม่ให้เกิดเงินเฟ้อขึ้น อย่างไรก็ดีเมื่อเกิดวิกฤตเศรษฐกิจขึ้นแนวโน้มการถกเถียงเรื่องนโยบายนั้นมองข้ามปัญหาเรื่องเงินเฟ้อ เนื่องจากภาวะเงินเฟ้อไม่ใช่ปัญหาที่สำคัญในสภาพเศรษฐกิจปัจจุบัน ยอมรับได้กับการขาดดุลทางการคลัง ลดดอกเบี้ยพยุงเศรษฐกิจ ส่งเสริมการพยุงตราสารทุนภาคเอกชน

เศรษฐศาสตร์สำนักนโยบายการเงินสมัยใหม่(Modern Monetary Theory) ซึ่งได้รับอิทธิพลมาจากแนวคิดเศรษฐศาสตร์แบบเคนส์เป็นสำนักที่ขึ้นมามีอิทธิพลในช่วงเวลาดังกล่าว โดยเน้นให้รัฐเข้าไปพยุงเศรษฐกิจผ่านการลงทุนในสาธารณูปโภคเช่น การส่งเสริมสวัสดิการด้านการศึกษาและบริการสาธารณสุขอย่างถ้วนหน้าซึ่งจะสร้างผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจทั้งเป็นการป้องกันภาวะการหดตัวทางเศรษฐกิจและพัฒนาคุณภาพของพลเมืองให้ดีขึ้น และผ่อนผันให้มีการขาดดุลทางการคลัง 10-15% โดยให้ธนาคารกลางช่วยส่งเสริมสถานะทางการคลังของรัฐบาล

ทุนนิยมกับการเปลี่ยนแปลง โดย ดร.ธนเดช เวชสุรักษ์

สภาวะวิกฤตเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นจากมาตรการป้องกันการแพร่ขยายของไวรัสโควิด 19 เป็นวิกฤตที่แหลมคมที่สะท้อนปัญหาเชิงโครงสร้างของระบบทุนนิยมได้ลึกซึ้งยิ่งกว่าวิกฤตเศรษฐกิจในปี 2008 ประการแรกอัตราว่างงานพุ่งสูงขึ้นกว่า 10 เท่าของอัตราการว่างงานในปี 2008 ประการที่สอง GDP ในระดับโลกคาดการณ์ว่าอย่างน้อยจะติดลบ 4.2% เทียบกับปี 2009 ที่มีอัตราการถดถอยของ GDP ระดับโลกที่ 1.6% ประการสุดท้ายมหาอำนาจของโลกอย่างประเทศจีนและอเมริกาได้รับผลกระทบอย่างหนักทั้งคู่ ในขณะที่ช่วงปี 2009 ประเทศจีนฟื้นตัวได้เร็วเป็นพลังขับเคลื่อนเศรษฐกิจไม่ให้ชะลอตัวมากนัก โดยสรุปวิกฤตเศรษฐกิจครั้งนี้อาจรุนแรงพอๆ กับช่วงวิกฤตปี 1930(The Great Depression) โดยวิกฤตนี้สะท้อนให้เห็นปัญหาของทุนนิยมสามอย่างคือ ปัญหาในการจัดการภาวะวิกฤต ปัญหาความเหลื่อมล้ำ และปัญหาความร่วมมือระหว่างประเทศ

ในประเด็นแรกนั้นอุดมการณ์เสรีนิยมใหม่พยายามที่จะต่อต้านการแทรกแซงของภาครัฐและปล่อยให้ตลาดเป็นตัวจัดการปัญหาการกระจายทรัพยากร ในกรณีเครื่องช่วยหายใจเป็นภาพสะท้อนถึงปัญหาในการใช้ระบบตลาดในการจัดการกระจายทรัพยากรได้ชัดเจน กล่าวคือในสภาวะวิกฤตเช่นนี้ส่งผลให้เครื่องช่วยหายใจไม่เพียงพอ แต่ละรัฐจึงต้องแข่งกันประมูลเพื่อให้ได้เครื่องช่วยหายใจมาใช้ในโรงพยาบาล ส่งผลให้รัฐเล็กๆที่ไม่มีงบมากนักไม่สามารถเข้าถึงอุปกรณ์การแพทย์ได้เพียงพอ และรัฐไม่สามารถใช้อำนาจในการบังคับให้บริษัทหันไปผลิตอุปกรณ์ที่สำคัญในภาวะวิกฤตนี้ ด้วยเหตผลว่าระบบตลาดจะอยู่ในสภาวะ panic หากภาครัฐเข้ามาแทรกแซง

ในเรื่องความเหลื่อมล้ำนั้น ในข้อมูลผู้ป่วยติดเชื้อพบว่าเป็นชาวแอฟริกันอเมริกันถึงประมาณ 30% ของผู้ป่วย ในขณะที่ชาวแอฟริกันอเมริกันนั้นคิดเป็นสัดส่วนประชากรประมาณ 13% เท่านั้น วิกฤตนี้ชี้ให้เห็นถึงสภาวะที่ผู้ที่ไม่มีอภิสิทธิ์ทางสังคมคือผู้ที่รับเคราะห์เป็นสัดส่วนที่หนักกว่า

ด้านความร่วมมือระหว่างประเทศ พบว่าสถาบันองค์กรระหว่างประเทศที่ถูกสร้างมานั้นกลับไม่ได้ตอบสนองต่อวิกฤตได้เท่าที่ควร ในช่วงวิกฤตนี้มีผู้ที่พยายามเสนอให้ IMF จัดสรรเงินเข้าเป็นกองทุน SDR(Special Drawing Right) ให้กับประเทศยากจนและประเทศกำลังพัฒนาในสภาวะฉุกเฉิน เนื่องจากถึงแม้ในปัจจุบันแต่ละประเทศจะสามารถดึงเงินจากกองทุน SDRs ได้เมื่อจำเป็น แต่ประเทศพัฒนาแล้วนั้นมีโควตาส่วนใหญ่(60%)ในการดึงเงินทุนจากกองทุนนี้

สภาวะวิกฤตนี้นำมาซึ่งการตั้งคำถามต่อระเบียบโครงสร้างของทุนนิยม ทุนนิยมจะมีการปรับตัวอย่างไรต่อภาวะวิกฤตที่เกิดขึ้นนี้ โดยมีความเป็นไปได้ 3 เส้นทางคือ สถานการณ์แรกระเบียบทุนนิยมคงเดิมแต่อยู่ในสภาวะซอมบี้แบบที่เกิดขึ้นหลังปี 2008 สถานการณ์ที่สองกลับไปสู่โครงสร้างแบบ Bretton Woods สถานการณ์สุดท้ายคือโครงสร้างระบบเศรษฐกิจแบบใหม่เลย

เมื่อวันที่ 16 มีนาคม 2563 สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย(สกว.) ร่วมกับศูนย์วิจัยความเหลื่อมล้ำและนโยบายสังคม คณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ (CRISP) ได้จัดงานสัมมนานำเสนอผลงาน “โครงการวิเคราะห์ความเหลื่อมล้ำในประเทศไทยโดยใช้ข้อมูลดาวเทียมและภูมิสารสนเทศ” โดย ผศ.ดร.ณัฐพงษ์ พัฒนพงษ์ อาจารย์ประจำคณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ อ.ดร.อมรรัตน์ ลือนาม อาจารย์ประจำคณะสาธารณสุขศาสตร์และสิ่งแวดล้อม มหาวิทยาลัยหัวเฉียวเฉลิมพระเกียรติ และอ.พิชญ์ จงวัฒนากุล อาจารย์ประจำคณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และคณะ โดยมีผลการศึกษาตามลิงค์ด้านล่าง

สรุปผลการศึกษาเบื้องต้น(FB)
สไลด์นำเสนอ(PDF)

ข้อมูลที่ใช้ในการทำวิจัย
ข้อมูล Google Earth Engine(Excel)
ข้อมูลประชากรและทะเบียนบ้านรายตำบล(Excel)(GIS)